Bajronizm - definicja, cechy, przykłady

Epoka literacka Romantyzm

Bajronizm - definicja, cechy, przykłady

Portret Byrona, Thomas Phillips, 1813

Literatura romantyczna posiadała wiele charakterystycznych cech. Często dzielone były one na kategorie odnoszące się do konkretnych zjawisk, postaci historycznych lub stylu pracy niektórych autorów. Do ostatniej kategorii zaliczyć można m.in. bajronizm.

Spis treści

Geneza nazwy

Bajronizm to termin służący określeniu cech twórczości angielskiego poety – George’a Byrona. W jego twórczości odnaleźć można zarówno motywy, jak i modele bohaterów literackich, które często wykorzystywane były przez pozostałych twórców. Termin bajronizm pojawił się w XIX wieku.

Bajronizm – definicja

Bajronizm zdefiniować można jako wpływ twórczości Byrona na literaturę romantyczną. Zawiera w sobie określoną postawę bohatera lirycznego wobec świata, charakterystyczny stosunek do historii oraz bunt i niezgodę na panujące w społeczeństwie zasady.

Cechy bajronizmu

Obecność bajronizmu w utworach literackich zauważyć można poprzez sposób przedstawiania świata i bohatera. Bajronizm cechuje się rozbudowanym sprzeciwem wobec wzorców kulturowo-społecznych, indywidualizmem, poczuciem wyalienowania, które towarzyszy bohaterom literackim. Charakterystyczną cechą bajronizmu jest tzw. dwuznaczność moralna – w literaturze bajronicznej nie można rozdzielić jednoznacznie dobrych i złych zachowań. Najważniejszym elementem w ocenie zachowań bohaterów jest motyw, którym się kierują.

Bohater bajroniczny

Bohatera bajronicznego definiować należy przede wszystkim jako indywidualistę i buntownika. Jest to postać, która nie zgadza się z przyjętymi normami społecznymi. Bardzo często bohatera bajronicznego otacza aura tajemnicy. Posiada on nieznaną przeszłość, która wpędza go w poczucie winy, krzywdy lub chęci zemsty. Bohater bajroniczny to osoba wyjątkowo nieufna. Odrzuca więzi ze społeczeństwem oraz wstawiennictwo Boga. Wyzwania, na które napotyka w życiu, stara się podejmować samodzielnie.

Giaur i don Juan jako wzór postawy bajronicznej

Giaur to powieść poetycka Byrona, która stanowi pierwowzór postawy określanej terminem bajronizm. Tytułowy bohater jest postacią, która dokonuje zemsty z miłości. Zakochany w kobiecie gruzińskiego pochodzenia doprowadza do tego, że ta – zgodnie z zasadami religijnymi swojego pochodzenia – ginie utopiona przez swojego męża. Giaur zabija mężczyznę i wypływa w podróż po świecie. Osiedla się w klasztorze. Zgodnie z ideą postawy bajronicznej trudno jest ocenić jednoznacznie czyny głównego bohatera oraz jego moralność. Swoim zachowaniem niszczy on małżeństwo i doprowadza do śmierci zakochanej. Z kolei „Don Juan” – poemat Byrona – przedstawia losy popularnej postaci uwodziciela, który łamie wszystkie reguły obowiązujące w danej społeczności. Don Juan to bohater o skrajnie wątpliwej moralności. W wersji Byrona Don Juan nie tylko uwodzi kobiety, ale przede wszystkim jest przez nie uwodzony. Jego liczne podróże pozwalają mu na refleksje dotyczące sposobu funkcjonowania świata, co uwidacznia się w licznych dygresjach głównego bohatera.

Bajronizm w literaturze europejskiej

Postawa bajroniczna inspirowała wielu twórców. Wśród najważniejszych utworów czerpiących ze stylu George’a Byrona wyróżnić można:

  • Eugeniusz Oniegin – poemat dygresyjny napisany przez rosyjskiego poetę Aleksandra Puszkina. Głównym bohaterem jest człowiek, który z powodu rozczarowania światem decyduje się wyjechać na wieś. Jednak uwikłany w sieć towarzyskich relacji dość szybko musi opuścić miejsce pobytu i ponownie rozpoczyna wędrówkę. W trakcie jej trwania spotyka postaci z przeszłości (m.in. kobietę, którą odrzucił), ale nie jest w stanie nawiązać prawdziwej relacji.
  • Bohater naszych czasów – powieść rosyjskiego pisarza Michaiła Lermontowa. Główna postać jego dzieła nosi cechy charakterystyczne dla postawy bajronicznej. Jest to skrajny pesymista oraz indywidualista. Cechuje się brakiem moralności, co prowadzi do tragedii wielu osób, ponieważ jego osobowość przykuwa uwagę społeczności, jest dla ludzi atrakcyjna. Sam bohater – Pieczorin – nie przepada za kontaktem ze światem zewnętrznym, uważa relacje międzyludzkie za nudne i męczące.

Bajronizm w literaturze polskiej

Romantycy polscy inspirowali się twórczością Byrona i bardzo często tworzyli postacie, które swoimi cechami charakteru zbliżone były do postawy stworzonej przez angielskiego poetę. Poeci, którzy w swoich utworach posługiwali się motywem bajronizmu, to:

  • Adam Mickiewicz – postawę bajronizmu odnaleźć można przede wszystkim w „Konradzie Wallenrodzie” jego autorstwa. Tytułowy bohater jest postacią tajemniczą, której czyny trudno przyporządkować jednoznaczne jako dobre lub złe. Losy Wallenroda są bardzo skomplikowane, a jego moralność – wystawiana na próbę – trudno do oceny. Innym, podobnym, bohaterem stworzonym przez Mickiewicza jest Jacek Soplica z epopei „Pan Tadeusz”. Jego życie przepełnione jest złymi wyborami, próbami odpokutowania, a on sam charakteryzował się – szczególnie w latach jego młodości – niejednoznaczną moralnością. Złe wybory, które podejmował Soplica, rzutowały nie tylko na jego własne życie, ale również na losy rodów Sopliców i Horeszków, które w bardzo dużym stopniu zostały dotknięte jego złymi działaniami.
  • Antoni Malczewski – w poemacie autora o tytule „Maria” odnaleźć można styl Byrona. Utwór przepełniony jest nastrojem pesymizmu, dominuje nastrój tajemniczości, co spotęgowane jest niejasną chronologia wydarzeń. Historia opisuje wydarzenia rzeczywiste – morderstwo przeprowadzone na żonie polityka Szczęsnego Potockiego zlecone przez przeciwnika owego małżeństwa – Franciszka Potockiego, teścia kobiety. Nastrój utworu zdominowany jest w dużej mierze przez dynamikę akcji i opisy krajobrazów.
  • Seweryn Goszczyński – bohaterowie jego poematu „Zamek kaniowski” przejawiają postawę bajroniczną. Utwór odnosi się nie tylko do wydarzeń historycznych, ale i do niezwykle trudnej relacji pomiędzy rządcą zamku polskiego, jego żoną, która została zmuszona do ślubu z nim postępem, oraz kozaka Nebaby, który – zakochany w bohaterce – nie zna szczegółów spisku i oskarża ją o zdradę. „Zamek kaniowski” przepełniony jest opisami wewnętrznego cierpienia głównych bohaterów oraz aurą tajemnicy, pesymizmu i nieszczęścia, które potęgowane jest poprzez budzące grozę krajobrazy.
  • Juliusz Słowacki – bohatera bajronicznego oddaje poemat autorstwa poety pt. „Lambro”. Historia tytułowego bohatera przepełniona jest porażkami i niepowodzeniami, które oddalają go od życia i poczucia szczęścia.

Bajronizm jako postawa i sposób obrazowania bohaterów chętnie wykorzystywany był w europejskiej literaturze romantycznej. Trudne do oceny postępowania bohaterów wynikały najczęściej z ich osobistych tragedii i cech charakteru. Bohaterowie bajroniczni to postacie samotne, indywidualiści skrywający istotne dla fabuły tajemnice. Buntowali się oni przeciwko regułom obecnym w danym społeczeństwie i bardzo często przekraczali granice. Postawa bajroniczna charakteryzuje się sporym pesymizmem – postaci tworzone na wzór dzieł angielskiego poety z trudem radzą sobie z otaczającą rzeczywistością i bardzo często decydują się na samotność i izolację.


Czytaj dalej: Werteryzm - definicja, cechy, bohater werteryczny