„Natan mędrzec” to poemat dramatyczny w pięciu aktach Gottholda Ephraima Lessinga, opublikowany w 1779 roku. Dzieło opowiada między innymi o tolerancji religijnej, humanitaryzmie, a także hierarchii kościelnej.
Spis treści
Natan wraca do Jerozolimy i dowiaduje się, że jego córkę Rechę uratował z pożaru templariusz, którego Saladyn ocalił przed śmiercią. Rycerz początkowo unika spotkania z dziewczyną i okazuje niechęć wobec Żydów, lecz pod wpływem Natana przełamuje uprzedzenia. Zakochuje się w Resze i prosi o jej rękę. Zadłużony Saladyn wzywa Natana, chcąc zdobyć od niego pieniądze. Zamiast tego pyta, która religia jest prawdziwa. Natan odpowiada przypowieścią o trzech pierścieniach, ukazującą równość judaizmu, chrześcijaństwa i islamu oraz znaczenie dobrych czynów. Sułtan zostaje jego przyjacielem. Daja wyjawia templariuszowi, że Recha jest ochrzczoną chrześcijanką i nie jest biologiczną córką Natana. Rycerz donosi o sprawie patriarsze, lecz później żałuje swego czynu. Braciszek przynosi księgę ujawniającą pochodzenie dziewczyny. Okazuje się, że Recha, która naprawdę nazywa się Blanda, oraz templariusz Leon von Filneck są rodzeństwem, a ich ojcem był Assad, brat Saladyna. Wszyscy uznają więzy rodzinne, a Natan pozostaje ojcem Rechy.
Natan wraca i dowiaduje się od Daji, że jego dom uległ pożarowi, a Recha omal nie zginęła. Dziewczynę uratował templariusz, jedyny jeniec ułaskawiony przez Saladyna. Rycerz wyniósł ją z płomieni, lecz nie chciał przyjąć podziękowań ani odwiedzić ocalonej. Daja wyjaśnia, że Recha uznała wybawcę za anioła. Natan postanawia go odnaleźć i przekonać córkę, że był człowiekiem.
Recha wita ojca i opowiada o pożarze, nadal wierząc, że uratował ją anioł. Natan tłumaczy, że największe cuda dokonują się przez ludzi i zwyczajne wydarzenia. Daja wspomina, że Saladyn darował templariuszowi życie, ponieważ rycerz przypominał mu ukochanego brata. Natan uznaje taki splot zdarzeń za prawdziwy cud. Aby wyrwać Rechę z marzycielstwa, sugeruje, że templariusz może być chory i samotny. Zapewnia przerażoną Rechę, że rycerz żyje, i poucza ją, iż marzenia nie mogą zastępować dobrych czynów. Potem zauważa Al-Hafiego, nowego skarbnika Saladyna.
Al-Hafi przychodzi w bogatym stroju i mówi, że został skarbnikiem sułtana. Opowiada, iż Saladyn codziennie rozdaje cały majątek, dlatego skarbiec jest stale pusty. Derwisz liczy, że Natan będzie pożyczał pieniądze dworowi, jednak ten odmawia wspierania urzędnika, choć deklaruje pomoc przyjacielowi. Al-Hafi przyznaje, że przyjął urząd pod wpływem pochlebstw, lecz rozczarował się tą rolą. Chce porzucić stanowisko i wrócić nad Ganges.
Daja zawiadamia Natana, że templariusz znów spaceruje pod palmami. Recha prosi ojca, aby do niego poszedł. Natan każe Daji zatrzymać rycerza i zaprosić go do domu, lecz kobieta ostrzega, że chrześcijanin nie zechce wejść pod dach Żyda. Natan postanawia sam go odnaleźć.
Pod palmami do templariusza zbliża się braciszek wysłany przez patriarchę. Rycerz opowiada, że został pojmany pod Tebninem i jako jedyny uniknął śmierci, gdy Saladyn dostrzegł w nim podobieństwo do brata. Braciszek proponuje mu przekazanie listu królowi Filipowi, zbadanie murów i zebranie informacji dla krzyżowców. Templariusz odrzuca rolę szpiega. Odmawia też udziału w zasadzce na Saladyna, choć patriarcha usprawiedliwia zabójstwo interesem chrześcijaństwa. Rycerz nie chce zdradzić człowieka, któremu zawdzięcza życie.
Daja znów zaprasza templariusza do Natana i Rechy. Zachwala dobroć oraz bogactwo gospodarza, ale rycerz nie chce podziękowań ani nagród. Rozdrażniony oznajmia, że działał odruchowo i nie życzy sobie przypominania o ocaleniu dziewczyny. Nie chce wejść do domu Żyda i twierdzi, że obraz Rechy zniknął z jego pamięci. Daja odpowiada, że ona nadal o nim myśli, po czym podąża za rycerzem.
Saladyn gra w szachy z Sittah, lecz jest roztargniony i pozwala siostrze wygrać. Rozmawiają o wojnie oraz niedoszłych małżeństwach Sitty i Meleka z rodzeństwem Ryszarda. Sittah uważa, że chrześcijanie przedkładają wyznanie nad człowieczeństwo, a Saladyn obwinia templariuszy o zerwanie planów. Sułtan wyznaje, że jego ojciec zmaga się z brakiem pieniędzy.
Al-Hafi ma wypłacić Sitcie tysiąc denarów, lecz zauważa, że partia nie została przegrana. Wychodzi też na jaw, że Sittah od miesięcy nie pobiera pensji i utrzymuje cały dwór. Saladyn nakazuje zdobyć pożyczkę. Sittah wskazuje Natana, lecz Al-Hafi twierdzi, że mędrzec obdarza biednych, ale nie pożycza możnym.
Sittah przypomina Saladynowi pogłoski o bogactwach Natana i podkreśla jego szlachetność. Podejrzewa, że Al-Hafi celowo przedstawił przyjaciela niejednoznacznie. Obmyśla sposób uzyskania pomocy Natana.
Recha czeka na spotkanie ojca z templariuszem. Natan zapewnia córkę, że akceptuje jej uczucia, i prosi, by niczego przed nim nie ukrywała. Daja informuje, że rycerz nadchodzi. Recha wraca do domu, aby go nie spłoszyć.
Natan dziękuje templariuszowi za uratowanie Rechy. Rycerz umniejsza swój czyn, odrzuca nagrodę i początkowo okazuje pogardę wobec Żydów. Wzrusza go jednak reakcja Natana na ślad pożaru na płaszczu. Templariusz potępia pychę wyznań, a Natan odpowiada, że człowiek jest ważniejszy niż pochodzenie. Obaj przełamują uprzedzenia, podają sobie ręce i zostają przyjaciółmi.
Daja przerywa rozmowę wiadomością, że Saladyn wzywa Natana do pałacu. Natan sądzi, że sułtan chce obejrzeć towary, lecz posłaniec żąda jego natychmiastowego przybycia.
Natan dowiaduje się, że templariusz nie podziękował Saladynowi za ocalenie. Obiecuje wspomnieć o rycerzu podczas audiencji. Templariusz zgadza się odwiedzić Rechę i przedstawia się jako Kurd von Stauffen. Nazwisko oraz wygląd młodzieńca przypominają Natanowi Wolfa, co budzi podejrzenia dotyczące jego pochodzenia.
Natan każe Daji powiedzieć Resze, że templariusz ją odwiedzi. Prosi służącą o ostrożność i niewtrącanie się w jego plany. Daja oznajmia, że nadchodzi posłaniec sułtana.
Al-Hafi ostrzega Natana, że Saladyn zamierza pożyczyć od niego pieniądze. Skarbnik narzeka na rozrzutność władcy i opowiada o partii szachów, której sułtan nie chciał kontynuować. Zamierza porzucić urząd i wrócić nad Ganges, by żyć bez zależności od możnych. Namawia Natana do wspólnej ucieczki, lecz ten chce najpierw spotkać się z Saladynem. Al-Hafi odchodzi, a Natan nazywa go prawdziwym królem wśród żebraków.
Recha z niecierpliwością czeka na przybycie templariusza. Daja pragnie, aby dziewczyna wyjechała z nim do Europy i przyjęła chrześcijaństwo. Recha odrzuca te sugestie, podkreśla przywiązanie do ojczyzny i nauk Natana oraz przekonanie, że miłość Boga nie zależy od wyznania.
Templariusz przychodzi do domu Natana. Recha dziękuje mu, powtarzając jego wcześniejsze słowa o przypadkowości ocalenia. Rycerz wstydzi się swej szorstkości i zachwyca się dziewczyną. Rozmowa ujawnia ich wzajemne zainteresowanie. Templariusz nagle odchodzi, tłumacząc, że musi spotkać Natana.
Daja przekonuje Rechę, że rycerz uciekł, ponieważ się zakochał. Dziewczyna przyznaje, że po spotkaniu odzyskała spokój, choć templariusz nadal pozostaje jej bardzo drogi.
Saladyn oczekuje Natana i niechętnie przygotowuje się do podstępu, dzięki któremu chce zdobyć pieniądze. Sittah uspokaja brata i radzi mu wykorzystać słabość rozmówcy, jeśli Natan okaże się chciwy lub przebiegły.
Saladyn pyta Natana, która z trzech religii jest prawdziwa. Kupiec rozumie, że może to być pułapka, dlatego prosi o czas do namysłu.
Pozostawiony sam Natan rozważa intencje sułtana. Wie, że otwarte wskazanie jednej wiary mogłoby go narazić, dlatego postanawia odpowiedzieć przypowieścią.
Natan opowiada historię ojca i trzech jednakowych pierścieni. Każdy z synów uważa swój pierścień za prawdziwy, lecz sędzia radzi im dowodzić jego wartości miłością, dobrocią i łagodnością. Przypowieść pokazuje, że żadnej religii nie można bezspornie uznać za jedyną prawdziwą. Saladyn wzrusza się i prosi Natana o przyjaźń. Natan sam proponuje mu pożyczkę. Wspomina też templariusza, który ocalił Rechę, a sułtan pragnie go zobaczyć.
Templariusz przyznaje przed sobą, że kocha Rechę i nie potrafi żyć bez niej. Odrzuca dawne uprzedzenia oraz więzy zakonu, uznając, że po ocaleniu przez Saladyna rozpoczął nowe życie.
Natan przekazuje rycerzowi zaproszenie sułtana. Templariusz prosi o rękę Rechy, lecz Natan chce najpierw poznać jego pochodzenie. Dowiaduje się, że młodzieniec nosi imię Kurd von Stauffen i może być synem znanego mu Konrada. Rycerz odbiera ostrożność Natana jako odmowę.
Daja nakłania templariusza do wyznania miłości i zdradza mu, że Recha urodziła się jako chrześcijanka, została ochrzczona, a Natan nie jest jej ojcem. Rycerz jest wstrząśnięty tym, że wychowano ją jako Żydówkę i ukryto przed nią prawdę. Daja liczy, że wiadomość skłoni go do zawarcia małżeństwa z Rechą i zabrania ich obu do Europy. Prosi go jednak, aby zachował tę tajemnicę przed Natanem.
Braciszek skarży się na polecenia patriarchy, wymagające przebiegłości i mieszania się w cudze sprawy. Templariusz zwraca się do niego po radę, lecz odrzuca plan zdrady Saladyna. Braciszek nie chce być doradcą i odsyła go do patriarchy.
Templariusz przedstawia patriarsze przypadek Żyda, który wychował ochrzczoną chrześcijankę jak córkę. Patriarcha żąda ujawnienia winnego i twierdzi, że powinien zostać spalony, nawet jeśli uratował dziecko przed śmiercią i wychował je bez religii. Rycerz, przerażony bezwzględnością duchownego, odchodzi, nie podając nazwiska Natana. Patriarcha poleca braciszkowi zbadać sprawę.
Do pałacu trafiają worki z pieniędzmi pożyczonymi przez Natana. Saladyn chce część wysłać ojcu, spłacić dług wobec Sitty i wspierać potrzebujących. Sittah pokazuje mu portret brata Assada. Sułtan dostrzega podobieństwo do templariusza i zamierza porównać wizerunek z młodzieńcem.
Templariusz uważa się za jeńca, lecz Saladyn potwierdza jego wolność i proponuje mu pozostanie u swego boku bez względu na wyznanie. Rycerz przyjmuje ofertę. Następnie skarży się, że Natan nie zgodził się na jego małżeństwo z Rechą. Zdradza, że dziewczyna jest chrześcijanką wychowaną jako Żydówka. Rozgniewany oskarża Natana o obłudę, lecz Saladyn nakazuje mu zachować spokój. Nie pozwala oddać przyjaciela fanatykom i zapowiada pojednanie mężczyzn.
Sittah i Saladyn rozważają, czy templariusz może być potomkiem Assada i chrześcijanki. Sittah chce poznać Rechę i proponuje sprowadzenie jej do pałacu. Saladyn zgadza się, ale zakazuje przemocy i krzywdzenia Natana.
Daja zachwyca się tkaninami i uznaje jedną z nich za suknię ślubną dla Rechy. Natan oddaje ją służącej. Daja namawia go, by wydał córkę za templariusza i zakończył jej wychowanie w judaizmie. Natan odpowiada, że rycerz jest mu miły, lecz prosi o cierpliwość. Dostrzega braciszka i każe go przyjąć.
Braciszek ujawnia, że osiemnaście lat wcześniej, jako giermek Wolfa von Filnecka, przekazał Natanowi niemowlę. Ostrzega, że patriarcha poszukuje Żyda wychowującego chrześcijańskie dziecko. Natan opowiada, że chrześcijanie zamordowali jego żonę i siedmiu synów, a przyjęcie dziewczynki uznał za dar od Boga. Jest gotów oddać Rechę krewnym mającym do niej większe prawa. Braciszek wspomina o księdze z zapiskami o rodzie Filnecka i rusza, aby ją przynieść.
Daja informuje, że Sittah wzywa Rechę do pałacu. Natan obawia się udziału patriarchy i chce przesłuchać posłańca. Daja podejrzewa, że muzułmanie mogą zainteresować się dziewczyną. Postanawia wyjawić Resze prawdę o jej pochodzeniu w drodze do pałacu.
Saladyn dowiaduje się, że z Egiptu przybyła karawana z siedmioletnim haraczem. Nagradza mameluków, którzy ścigali się, by pierwsi przekazać wiadomość, a jednemu z nich okazuje troskę po upadku z konia. Postanawia nadal być hojnym władcą.
Emir Mansor wyjaśnia opóźnienie transportu zamieszkami w Tebajdzie. Saladyn rozkazuje mu natychmiast przewieźć większą część pieniędzy na Liban do ojca, ostrzegając przed templariuszami.
Templariusz czeka przed domem Natana i rozważa własną porywczość. Dochodzi do wniosku, że prawdziwym ojcem Rechy jest człowiek, który ją wychował, a nie ten, który dał jej życie. Uznaje też, że to właśnie mądrość Natana ukształtowała charakter dziewczyny. Widząc Natana z braciszkiem, obawia się, że naraził go na niebezpieczeństwo.
Braciszek przekazuje Natanowi księgę należącą do ojca Rechy i ostrzega, że templariusz prawdopodobnie rozmawiał z patriarchą. Natan nie żałuje opieki nad dziewczyną i cieszy się, że dzięki zapisom będzie mógł ujawnić prawdę o jej pochodzeniu. Zamierza natychmiast udać się z księgą do sułtana.
Templariusz przyznaje Natanowi, że pod wpływem gniewu opowiedział patriarsze o chrześcijańskim dziecku wychowanym przez Żyda, lecz nie podał jego nazwiska. Przeprasza i ponownie prosi o rękę Rechy. Natan wyjaśnia, że odnalazł jej krewnych i że o jej przyszłości zdecyduje brat. Rycerz chce zabrać dziewczynę niezależnie od jej wyznania, dlatego razem udają się do pałacu.
Sittah serdecznie rozmawia z Rechą i podziwia wiedzę, którą przekazał jej Natan. Dziewczyna wybucha płaczem, ponieważ Daja podczas drogi wyjawiła jej, że jest ochrzczoną córką chrześcijan, a Natan nie jest jej biologicznym ojcem. Recha błaga, by nikt nie odbierał jej człowieka, którego uważa za prawdziwego ojca.
Saladyn uspokaja Rechę i zapewnia, że więzy krwi nie są ważniejsze od miłości. Proponuje, że sam zostanie jej ojcem, po czym zapowiada przybycie Natana i templariusza.
Natan pociesza Rechę i potwierdza, że pozostaje jej ojcem. Templariusz reaguje zazdrośnie, lecz Saladyn gani jego porywczość. Natan ujawnia, że rycerz naprawdę nazywa się Leon von Filneck i jest bratem Rechy, która naprawdę nazywa się Blanda von Filneck. Oboje przyjmują prawdę i uznają się za rodzeństwo. Z zapisów w księdze wynika następnie, że ich ojciec Wolf von Filneck był w rzeczywistości Assadem, bratem Saladyna i Sitty. Sułtan oraz jego siostra uznają ich za dzieci własnego rodu. Rodzina jednoczy się, a templariusz odkrywa, że opowieści słyszane w dzieciństwie były prawdziwe. Wszyscy, wzruszeni, obejmują się wspólnie w milczeniu.
Aktualizacja: 2026-08-05 21:45:15.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.