Ekspresjonizm w literaturze - definicja, przykłady

Epoka literacka XX-lecie międzywojenne

Ekspresjonizm w literaturze - definicja, przykłady

Dwudziesty wiek przyniósł literaturze wiele nowatorskich kierunków artystycznych. Ich główne cechy zależały przede wszystkim od umiejscowienia podstawowych motywów, do których odnosili się artyści tworzący w danym nurcie. Kierunkiem literackim, który powstał w pierwszych dekadach XX wieku był ekspresjonizm.

Spis treści

Ekspresjonizm – definicja

Ekspresjonizm to kierunek literacki, którego główne założenia sformułowane zostały w 1910 roku w Niemczech. Uzyskał on bardzo dużą popularność na całym obszarze Europy. Nazwa kierunku pochodzi od łacińskiego słowa „expressio” – tłumaczyć można je jako „wyrażanie” lub „wyraz”. Podstawową ideą ekspresjonizmu było więc wyrażanie przeżyć wewnętrznych w formie literackiej.

Geneza ekspresjonizmu

Ekspresjonizm, jako kierunek literacki, powstał jako reakcja na kryzys społeczno-polityczny pierwszej wojny światowej i lat powojennych. Dużą rolę w kształtowaniu się prądu miało obecne wśród społeczeństwa poczucie przyśpieszenia technologicznego. Początki ekspresjonizmu sięgają czasopisma „Die Erde”, w którym formułowane były jego pierwsze założenia teoretyczne.

Cechy ekspresjonizmu

Twórcy literackiego ekspresjonizmu wyrażali przekonanie, że świat zbudowany jest na koncepcji dualistycznej (a więc ziemskiej i duchowej). W swoich utworach starali się uwidocznić więc obecność nieustannego konfliktu między światem materialnym a duchowością; w szerszym rozumieniu: pomiędzy dobrem i złem. Poezja ekspresjonistyczna miała być więc „krzykiem” lub „wezwaniem” duszy – sposobem na wyrażenie emocji usytuowanych wewnątrz człowieka.

Artyści ekspresjonistyczni zakładali, że struktura utworu oraz jego forma nie mają znaczenia. Istotą ich poezji miało być poszukiwanie „absolutu”, a więc wiecznej, wszechpotężnej siły kierującej światem. Aby w pełni ukazać konflikt świata materialnego i duchowego poeci ekspresjonistyczni chętnie stosowali rozmaite środki wyrazu artystycznego potęgujące przekaz utworu. Wśród nich można wyróżnić przede wszystkim hiperbole, a więc celowe pomniejszenie lub powiększenie znaczenia przedstawionego faktu lub wydarzenia, wykrzyknienia, kontrasty, czyli przemyślane zestawienia dwóch, różnych od siebie zjawisk lub zagadnień oraz groteskowe opisy.

Literatura ekspresjonistyczna chętnie sięgała po motywy znane z Biblii czy mitologii. Poetom zależało jak największej deformacji rzeczywistości – zabiegi te służyły przede wszystkim ukazaniu walki pomiędzy światem duchowym a materialnym. Najważniejszą wartością w poezji ekspresjonistycznej był subiektywizm, a wiec odczucia indywidualne. Ekspresjonizm ideowo odrzucał twierdzenia obiektywizujące, powszechne.

Dualizm

Jedną z cech charakterystycznych twórczości ekspresjonistów był dualizm. Motyw ten znany jest w literaturze od czasów średniowiecza i oznacza podział świata na dwie części – niebo oraz ziemię. Człowiek, jako istota ludzka, osadzony jest pomiędzy tymi dwiema rzeczywistościami, co stanowi główną przyczynę jego cierpienia. Pojęcie dualizmu wywodzi się z filozofii antycznej, znajduje swoje miejsce również w Biblii. Podział świata na dobro i zło oraz na świat materialny i duchowy jest jednym z najbardziej uniwersalnych podziałów obecnych w literaturze światowej. Ekspresjoniści, poszukując sposobu na wyrażenie wewnętrznego świata człowieka, wykorzystywali dualizm jako przyczynę targających bohaterami sprzeczności.

Przedstawiciele ekspresjonizmu europejskiego

Ekspresjonizm pojawił się w Niemczech i na tych terenach rozwijał się najbardziej. Wśród najbardziej charakterystycznych twórców literatury ekspresjonizmu wyróżnić należy:

  • Georga Trakla – tematyka jego utworów dotyczyła przede wszystkim sensu istnienia oraz zagłady i przemijania. Prócz ekspresjonizmu inspirował się również dekadentyzmem i katastrofizmem. W swoich utworach przewidywał upadek dotychczasowego świata. Jego najbardziej znanymi utworami są „Kruki” oraz „ W czerwonym listowiu”.
  • Bertolta Brechta – niemiecki dramaturg. Jego twórczość charakteryzowała się nastawieniem buntowniczym oraz społecznym zaangażowaniem. W swoich utworach Brecht krytykował współczesną sobie rzeczywistość zgodnie z własnym światopoglądem. Wśród jego dzieł najpopularniejsze są „Opera za trzy grosze oraz „Baal”. Ze względu na swoje poglądu Brecht uznawany jest za twórcę kontrowersyjnego.

Ekspresjonizm polski

Ekspresjonizm w Polsce zaczął rozwijać się w momencie, w którym nie zostały jeszcze sformułowane jego założenia teoretyczne. Za rozkwit tego kierunku literackiego w sztuce polskiej uznać można koniec I wojny światowej. Do grona najpopularniejszych pisarzy ekspresjonizmu zaliczyć można:

  • Tadeusza Micińskiego – pisarza, który stał się prekursorem nowego kierunku literackiego w Polsce. Jego twórczość charakteryzowała się nagromadzeniem kontrastów i brakiem harmonii. Bohaterowie utworów Micińskiego to postacie przepełnione wewnętrznymi sprzecznościami. Łączą w sobie cechy zarówno dobra, jak i zła. Jego najbardziej znane dzieło to tom poezji „W mroku gwiazd”.
  • Wacława Berenta – pisarza, który w swojej twórczości nawiązywał do symbolizmu oraz motywów mitologicznych. Bardzo dużą rolę w jego utworach odgrywały postaci środowisk artystycznych oraz wielkomiejskich. Bohater Berenta to człowiek targany wątpliwościami i poczuciem bólu egzystencjalnego. Najważniejsza powieść autorstwa Wacława Berenta nosi tytuł „Próchno”
  • Jerzego Hulewicza – artystę należącego do grona twórców reprezentujących ekspresjonizm polski. Był on nie tylko pisarzem, ale również teoretykiem sztuki oraz malarzem. Tworzył przede wszystkim dramaty (m.in. „Kain”), powieści („Góra Oxymoronu”) oraz opowieści („Dzieje Utana”). Jerzy Hulewicz był postacią bardzo zaangażowaną w społeczność artystyczną, jego prace malarskie wystawiane były w całej Europie.
  • Stanisław Przybyszewski – najpopularniejsza postać Młodej Polski. Jego twórczość stanowiła wzór dla pozostałych artystów. Był autorem zarówno sztuk dramatycznych, jak i powieści, esejów. Twórczość Przybyszewskiego jest bardzo kontrowersyjna – nawiązywał on w swoich utworach nie tylko do mistycyzmu, ale również inspirował się motywami piekielnymi. Stanisław Przybyszewski to twórca takich postulatów artystycznych jak „sztuka dla sztuki”. Do jego najbardziej popularnych utworów należą „Confiteor”, „Na drogach duszy” oraz „Synagoga Szatana”.

Ekspresjoniści szukali sposobu na to, by wyrazić emocje wewnętrzne człowieka. Zgodnie z duchem epoki poszukiwali inspiracji w mistyce, ezoteryce oraz psychologicznym podłożu zachowań człowieka. Zdecydowanie odrzucali realizm, uznawali, że prawdziwą wartością artystyczną jest poszukiwanie odpowiedzi w nieznanych światach. Po upadku idei pozytywistycznych ekspresjonizm miał na celu zaradzenie kryzysowi duchowemu. Kryzys dotknął również tak uniwersalne pojęcia jak piękno, dobro oraz moralność. Artyści ekspresjonistyczni – oraz ich bohaterowie literaccy – to najczęściej osoby bardzo wrażliwe, stroniące od społeczeństwa i posługujące się w swojej sztuce hermetycznymi, przynależnymi do ich światopoglądu, motywami i odniesieniami. Dla ekspresjonistów poeta zajmował bardzo ważne miejsce – zgodnie z ideą kierunku artystycznego była to najczęściej postać dramatyczna, cierpiąca, o zdolnościach proroka i mistyka.


Czytaj dalej: Symbolizm w literaturze - definicja, przykłady