Alegoria - definicja, przykłady

Alegoria - definicja, przykłady

Alegoria to powszechnie używany w sztuce obraz słowny, mający na celu przedstawienie konkretnej myśli, pomysłu lub zjawiska w formie przenośnej lub symbolicznej. W literaturze alegoria to najczęściej fragment utworu (fragment wersu) niosący za sobą – prócz dosłownego – znaczenie potęgujące poetycki wymiar dzieła. Znaczenie to utrwalone jest w kulturze, a więc zrozumiałe dla odbiorcy z danego kręgu kulturowego.

Spis treści

Najczęstsze formy pojawiania się alegorii w literaturze

W literaturze alegoria występować może na wiele sposobów. Za sprawą ich precyzyjnego odszukania możliwe staje się pełne odczytanie utworu zgodnie z zamiarem twórcy.

  • Jednym z najpopularniejszych jest personifikacja. Podczas śledzenia tej formy alegorii w utworze należy pamiętać o tym, że personifikacja to środek stylistyczny mający na celu przedstawienie konkretnej abstrakcyjnej myśli lub idei przy pomocy przedstawienia jej jako zwierzęcia, rośliny czy zjawisk atmosferycznych (np. wiatru) posiadających ludzkie cechy. W kulturze utrwalona została przede wszystkim alegoryczna personifikacja śmierci – jako kościotrupa (niekiedy płci żeńskiej) trzymającej w ręku kosę. Ta, powszechnie znana, alegoria przypominać może o jeszcze jednej cesze, która definiuje skomplikowane pojęcie alegorii.
  • Podczas poszukiwania alegorii w utworze ważne jest, by zwracać uwagę na atrybuty oraz emblematy, które alegoryczne postaci posiadają. Wówczas możliwe staje się zrozumienie symbolicznego przekazu alegorii. Atrybuty odnosić mogą się zarówno do władzy (berło), cech charakterystycznych alegorycznego wydarzenia (a więc przedmiot, który odgrywa w historii istotne znaczenie) lub budowli oraz elementy krajobrazu, które w pewien sposób odwołują się do prezentowanego obrazu artystycznego.
  • Alegorie bardzo często pojawiają się również w bajkach lub innej formie literatury o charakterze dydaktycznym. Odnaleźć można w nich przede wszystkim alegorie wykreowane przy pomocy zwierząt posiadających konkretne cechy. W kulturze utrwalone zostało więc rozumienie lwa jako władcy, lisa jako istoty sprytnej, węża jako przykłady zdrady lub owcy (barana) jako stworzenia prezentującego uległość czy naiwność. Wiele alegorii tego typu posiada swoje miejsce w Starym i Nowym Testamencie (Baranek Boży czy wąż, który skusił Ewę).

Różnica pomiędzy alegorią i symbolem

Dla zrozumienia terminu alegoria niezbędne jest rozróżnienie jej od symbolu. Ich definicje zdają się być podobne – oba środki artystyczne prezentują znaczenie symboliczne, metaforyczne, których nie należy rozumieć dosłownie i starać się odnajdywać ich ukryte znaczenie. Jednak alegoria jest obrazem, który jest na stałe utrwalony w kulturze. Oznacza to, że alegorię należy rozumieć jednoznacznie, odwołuje się ona do całego dziedzictwa kulturowego świata i nie zmienia swojego znaczenia. Natomiast symbol, mimo tego, że posiada głębokie, niedosłowne znaczenie, może zmieniać swoje znaczenie w czasie lub posiadać odmienne znaczenie w różnych utworach. Symbolem jest więc np. tęcza (znak pojednania z Bogiem w Księdze Rodzaju, symbol pomyślności w dawnych kulturach lub symbol współczesnych środowisk światopoglądowych) czy znak swastyki (powszechnie odnoszony bezpośrednio do agresji nazistowskiej, ale – przed przejęciem jej w zmienionej formie graficznej przez wojska Hitlera – również jako hinduski symbol jednego z bóstw czy w końcu słowiańska swarga, znak Słońca). Należy zatem, chcąc rozróżnić terminy „alegoria” i „symbol”, pamiętać o tym ze znaczenie alegorii jest trwale obecne w kulturze, natomiast znaczenie symbolu ulegać może zmianom.

Różnica pomiędzy alegorią a metaforą

W trakcie interpretacji dzieła literackiego wyzwaniem jest odróżnienie alegorii od metafory. Metafora – podobnie jak alegoria – czerpie bowiem z obszernej gamy znaczeń i skojarzeń, pozwalając na przybliżenie w poetyckiej formie danego zjawiska lub idei. Warto jednak pamiętać, że metafora jest najczęściej bardzo krótka, jednorazowa i oryginalna dla każdego utworu literackiego. Nie ulega ona identycznym powtórzeniom. Alegoria natomiast odnosi się do całościowego i pełnego obrazu artystycznego, którego znaczenie jest zrozumiałe dla każdego uczestnika kultury danego obszaru świata. Alegoria w dziele przyjmuje formę pełnego przekazu – nie dzieli się na mniejsze elementy, występuje samoistnie. Metafora jest natomiast środkiem stylistycznym służącym przedstawieniu poetyckiej wizji twórcy.

Przykłady alegorii w dziełach literackich

Kolejne epoki literackie przynosiły nowe alegorie, na których budowane było ich znaczenie w późniejszym odbiorze. Najwięcej alegorii pochodzi z Ksiąg Starego i Nowego Testamentu, epoki średniowiecza, renesansu oraz baroku. Dużą rolę odgrywały bowiem przyjęte przez społeczność rozumienie znaków i odniesień oraz styl twórczości (szczególnie w baroku, którego założeniem poetyckim było przede wszystkim zaszokowanie odbiorcy).

Alegorie biblijne

  • Czterech jeźdźców Apokalipsy – mieszczący się w Apokalipsie św. Jana obraz końca świata, które rozpoczyna się od wyjazdu jeźdźców (a więc nieszczęść) na świat. Ich imiona to Wojna, Śmierć, Zaraza i Głód. Każdy z nich określany jest inną barwą, posiadał różne cele, które musiały zostać zrealizowane przed Sądem Ostatecznym. W Apokalipsie św. Jana odnaleźć można bardzo wiele alegorii i symboli (jak Baranek, Smok, pieczęcie czy trąby zwiastujące początek zagłady).
  • Arka Przymierza – tajemnicza skrzynia wykonana z woli Boga przez lud Izraela, która miała być realnym obrazem więzi Boga z Narodem Wybranym. Arka Przymierza, gdziekolwiek się pojawia, ma być obrazem przymierza ze Stwórcą oraz jego prawodawstwa (w niej, według podań, umieszczone zostały płyty z Dekalogiem przekazanym Mojżeszowi).

Alegorie średniowieczne

Najpopularniejszą alegorią średniowieczną jest bez wątpienia alegoria śmierci jako szkieletu z kosą. W polskiej literaturze obraz ten zachował się przede wszystkim w utworze Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”. To w nim pojawia się pełne przedstawienie śmierci o przerażającym, budzącym grozie wyglądzie. Z utworu tego wywodzi się również motyw Danse macabre – motyw tańca śmierci, w trakcie którego Śmierć zabiera ze sobą ludzi wszystkich stanów, niezależnie od ich wieku, pochodzenia i statusu majątkowego. Alegoria Śmierci jest trwale obecna w kulturze – wiele dzieł sztuki, nie tylko z epoki średniowiecza, przedstawia pojęcie śmierci w takiej, spersonifikowanej formie.

Alegorie renesansowe

Najwięcej alegorii odnaleźć można w dziele Dante Alighieriego – Boskiej komedii, powstałej u styku średniowiecza i renesansu. Szczególnie widoczne są one w pierwszej części dzieła: „Piekle”. To w niej bohater przemieszczający się przez gęsty las (alegorię pokus świata i grzechu) spotyka na swojej drodze lwa (alegorię władzy, ale również związanej z nią pychy), panterę (alegorię rozwiązłości, powstałą najprawdopodobniej ze względu na zewnętrzne cechy zwierzęcia i jego zwinność) oraz wygłodniałą wilczycę (alegorię chciwości). Sama historia zawarta w „Piekle” – przemieszczanie się po dziewięciu kręgach piekielnych, również niesie za sobą obraz alegoryczny. Czeluście piekielne mają bowiem kształt leju. Miał on powstać w trakcie upadku Lucyfera z Nieba w momencie, w którym odwrócił się on od Boga.

Alegorie w baroku

W baroku alegorie związane były przede wszystkim z zagadnieniami śmierci i przemijania. Alegoryczne przedstawienia miały swoje trwałe miejsce przede wszystkim w malarstwie tamtych czasów. Przepełnione były one nie tylko mrokiem i światłocieniami, ale również martwą naturą, czaszkami, dogasającymi świecami czy przedstawieniami momentu zgonu. Wszystkie te znaki powiązane zostały i trwale przynależą do kulturowego rozumienia przemijania, stąd ich alegoryczny wymiar.

W polskiej literaturze baroku dużą rolę dla późniejszej twórczości odegrała alegoria „ojczyzny jako okrętu”, którą odnaleźć można w „Kazaniach sejmowych” Piotra Skargi. W alegorii tej ogromne znaczenie odgrywa odpowiedzialność i sposób zarządzania narodem – gdy, zgodnie z myślą kazania Skargi – nie nastąpi poprawa stanu rzeczy i niektóre elementy nie będą odpowiednio funkcjonowały, wówczas cały statek (a więc naród) alegorycznie „pójdzie na dno” i nie będzie dla niego ratunku. Alegorię narodu jako okrętu-statku odnaleźć można również w literaturze epok późniejszych, m.in. w utworze Juliusza Słowackiego „Testament mój”.

Alegorie to obrazy poetyckie trwale obecne w kulturze. Dla nas niezwykle istotne są te alegorie, które powstały w granicach kultury śródziemnomorskiej – należy jednak pamiętać, że na przestrzeni lat wiele kultur przeplatało się ze sobą i odczytanie znaczenia alegorii często wykracza poza jeden rejon geograficzny. Alegorie są przede wszystkim wyrazem dziedzictwa kulturowego. Obecnie w dziełach plastycznych, ikonograficznych oraz literackich przetrwały zachowując swoje znaczenie. Alegorie w utworach literackich pozwalają na zaprezentowanie w sposób całościowy i wartościowy najważniejszych idei jednoczących daną społeczność. Współcześnie alegorie bardzo często funkcjonują w przestrzeni nowych mediów – filmie, serialach czy innych tekstach kultury. Ich odszukanie, zweryfikowanie, odczytanie i zrozumienie w dużym stopniu ułatwia prześledzenie zamiarów autorów dzieł, ich inspiracji (niekiedy sięgających odległych czasów) i świadome użytkowanie kultury.


Czytaj dalej: Katastrofizm - definicja, cechy, przykłady