„Proces” to obecnie najlepiej znane dzieło Franza Kafki. W tekście tym opisał on losy Józefa K., mężczyzny, który pewnego dnia dowiaduje się, że jest za coś aresztowany, ale nie ma pojęcia, za co. Jego niewiedza trwa aż do chwili śmierci w wyniku egzekucji, na którą został skazany w trakcie procesu. Dzieło to przedstawia coraz bardziej absurdalne sytuacje spotykające Józefa i mówi się o jego przynależności do poetyki surrealizmu.
Spis treści
Czym jednak właściwie jest surrealizm czy nadrealizm? To kierunek w sztuce, który obejmuje wszystkie te elementy, które są oderwane na swój sposób od rzeczywistości, a zatem nadrealne. Sama nazwa ma swoje korzenie w języku francuskim i w słowie surrealisme. Kierunek ten powstał w odpowiedzi na zastane już w sztuce konwencje, z którymi nie zgadzali się ówcześni twórcy.
Surrealizm to jeden z najważniejszych elementów i konwencji, jakie można odkryć w „Procesie”. Ma się on objawiać przez absurd postaci oraz absurd sytuacji. Postacią absurdalną jest kupiec Blockbaum, który od lat tkwi we własnym procesie, zatrudnia wielu adwokatów i płaszczy się przed Huldem, by to właśnie on docenił go jako klienta. Absurd sytuacji dotyczy już samego procesu, gdyż Józef K. jest aresztowany i nawet nie wie, za co, i nie może tego sprawdzić.
Surrealizm dotyka też świata przedstawionego i jego kreacji. Wszystko w tym świecie wydaje się zdeformowane i zniekształcone, przypomina raczej sen lub koszmar niż faktyczną rzeczywistość. Tytułowy proces także nie ma sensu i od początku wydaje się Józefowi K. po prostu absurdalny do tego stopnia, że, słysząc o aresztowaniu, Józef zakłada, iż to jego znajomi robią mu dowcip z okazji trzydziestych urodzin. Aresztowano go, ale pozostaje na wolności i chodzi do pracy, do czego jest wręcz zachęcany. Nie zna treści aktu oskarżenia, nie może bronić siebie i swojej niewinności przed sądem. Porad odnośnie procesu udziela mu malarz sądowy, a nie profesjonalny adwokat. Sąd mieści się w prywatnych mieszkaniach, a dociera się do niego przez labirynt sal oraz korytarzy. Józef nie dostaje też informacji na temat swoich przesłuchań. Utwór jest stylizowany na senny koszmar, co w połączeniu z kreacją świata przedstawionego pozwala na uzyskanie atmosfery bliżej nieokreślonej grozy.
Ten właśnie zabieg nosi dziś takie miano jak sytuacja kafkowska (z niem. kafkaesk). To zabieg literacki, który został stworzony przez Kafkę i nazwany od jego nazwiska. Łączy się on z poetyką surrealizmu. W ten sposób autor kreował atmosferę mrocznej grozy i niepewności, nienazwanego zagrożenia, które zawisło nad życiem głównego bohatera i czaiło się wszędzie. Dziś w ten sposób określa się też w języku niemieckim nadmiernie rozbudowaną biurokrację.
W dziele pojawiają się też inne cechy charakterystyczne dla surrealizmu, między innymi sprzeciw wobec nowoczesnej cywilizacji technicznej, a także instytucjonalizacji życia społecznego, obyczajowości oraz etyki. Kolejne cechy to konstrukcja scen, które rozgrywają się w sposób, którego nie da się przewidzieć. Zestawienie kolejnych obrazów tworzy tak zwaną rzeczywistość nadrealną.
Doświadczenie Józefa K. jest surrealistyczne. Z dnia na dzień staje się osobą oskarżoną, chociaż nie ma pojęcia, o co i jak ma się bronić. Ostatecznie ten abstrakcyjny proces Józef K. przypłaca własnym życiem, ponieważ jego egzekucja jest jak najbardziej realna. Wcześniej walczy on w sposób absurdalny i bezskuteczny z machiną, która ma w założeniu dbać o sprawiedliwość, a tak naprawdę ją zabiera. Odwrócenie ról, poczucie niepokoju, a także wykreowanie wroga z systemu, który w założeniu ma pomagać obywatelom, jeszcze bardziej wzmaga surrealistyczne doświadczenie czytelnika powieści.
Aktualizacja: 2026-05-16 18:59:55.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.