Czerwone tarcze – streszczenie – Jarosław Iwaszkiewicz

„Czerwone tarcze” to powieść historyczna, której autorem jest Jarosław Iwaszkiewicz. Po raz pierwszy wydano ją w 1934 roku. Jej fabuła opiera się na biografii Henryka Sandomierskiego i przedstawia działania mające na celu zapobieżenie rozbiciu dzielnicowemu.

Spis treści

Czerwone tarcze – streszczenie krótkie

Tali, zwany Turnem, wychowuje się w Salzburgu po śmierci ojca i odejściu matki do klasztoru. Uczy się śpiewu, poznaje Turolda i wyrusza z nim w drogę, lecz po jego pijackim występie ucieka. Trafia pod opiekę księcia Henryka Sandomierskiego oraz jego giermków, Lestka i Hercha. Wraz z nimi dociera do Zwiefalten, gdzie Henryk spotyka swoją siostrę Gertrudę, Richenzę i Agnieszkę Władysławową. Rozmowy o losach Polski, cesarstwie i koronie budzą w księciu zamiar zjednoczenia kraju. Po usłyszeniu opowieści o Bolesławie Szczodrym udaje się do Ossjaku, rozkopuje grób przodka i odnajduje złotą obręcz.

W Bambergu Henryk obserwuje przekazanie władzy Fryderykowi Barbarossie i ślubuje czystość, służbę rycerską, budowę świątyń oraz pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Tali zaprzyjaźnia się z żydowską dziewczynką Judytą, która obiecuje kiedyś przybyć do Sandomierza. Henryk rusza przez Rzym i Palermo do Jerozolimy, poznaje Rogera, Edrisiego, papieża Eugeniusza i Arnolda. W Ziemi Świętej spotyka królową Melisandę, wstępuje do templariuszy i uczestniczy w wyprawie na Askalon. Podczas zdobywania miasta rycerze mordują mieszkańców, a Tali zostaje porwany. Henryk odnajduje go w Damaszku dzięki Salad-Eddinowi, z którym zawiera braterstwo krwi, po czym wraca do Polski. W Sandomierzu obejmuje dzielnicę, przekazuje Kazimierzowi odnalezioną koronę i uczestniczy w pogrzebie ukochanej Wierzchosławy. Nadaje bratu Wiślicę, osadza templariuszy i joannitów, rozwija mennicę, gromadzi broń oraz zapasy, lecz zaczyna wątpić, czy ucisk poddanych służy jego planom.

Tali dorasta i spotyka Judkę, która przybywa z mężem Boruchem. Oboje spędzają razem czas, rozmawiają o wierze i opowieściach. Gdy Barbarossa najeżdża Polskę, Henryk wspiera Bolesława, lecz odmawia przyjęcia z rąk cesarza korony oraz uznania jego zwierzchnictwa nad krajem. Kazimierz zostaje zakładnikiem, a Bolesław uznaje Polskę za lenno cesarskie. Henryk odbudowuje swoje siły, rozmawia z Jaksą o jego ambicjach i staje się celem zamachu Jaśka z Polasocia. Zauważa miłość Talego do Judki, lecz sam zaczyna się nią interesować. Potajemnie spotyka się z kobietą w lesie, nad Wisłą i w winnicy. Judka, pragnąc poznać chrześcijańskiego Boga, wchodzi do kościoła, otwiera tabernakulum i spożywa hostię. Zostaje uwięziona, a następnie wyznaje Talemu, że kochała Henryka i była jego kobietą. Książę zamierza ją ocalić, lecz podczas sądu uznaje wyższość prawa i skazuje ją na ukamienowanie. Po jej śmierci Tali opuszcza Polskę, wraca do Salzburga i osiada w pustelni nad jeziorem, gdzie zostaje sługą klasztornym i ponownie spotyka Turolda.

Henryk pogrąża się w samotności, zaniedbuje rządy i pyta, czy można modlić się za zmarłych niewiernych. Za radą Wszebora objeżdża księstwo, słucha chłopskich opowieści i mianuje Goworka wojewodą. Kazimierz wraca z Niemiec, porządkuje Sandomierz, poślubia Helenę z Kijowa i odsuwa dawną kochankę Nastkę. Podczas wesela Henryk rozmawia z Mieszkiem o koronie, władzy i niespełnionych planach. Lata pokoju przynoszą dobrobyt, lecz Wippo przypomina księciu o konieczności działania. Gdy Jaksa i Świętopełk próbują skłonić Kazimierza do zajęcia Sandomierza, Henryk postanawia wykorzystać ich wojska przeciw Bolesławowi. Templariusze odmawiają pomocy, więc oficjalnie ogłasza wyprawę przeciw Prusom. Niespodziewanie Bolesław przybywa do Sandomierza i chce dołączyć. Henryk planuje go uwięzić oraz ruszyć na Kraków, lecz podczas nocnej przeprawy przez Wisłę rezygnuje z bratobójstwa. Bracia wspólnie wyruszają na północ.

W pruskiej puszczy wojsko wpada w zasadzkę. Bolesław ucieka, Lestko zostaje ranny, a Hercho umiera na rękach Henryka. Książę trafia do niewoli Kunatta i zostaje wykupiony przez Wippona. Dowiaduje się, że Lestko przeszedł na służbę Bolesława, i przyznaje, że ludzie mogą zmieniać dzieje, lecz on nie umiał tego dokonać. Wraca ciężko chory do Sandomierza, słabnie i powierza sprawy państwa Kazimierzowi. W Wielkim Tygodniu modli się, wspomina Richenzę, Talego i zmarłych, a ostatnią nadzieję wiąże z przyszłą wolnością kraju. Przed śmiercią wyjmuje koronę Szczodrego ze skarbca i rzuca ją do Wisły.

Czerwone tarcze – streszczenie szczegółowe

Rozdział I

Tali, zwany Turnem, wychowuje się w Salzburgu. Jego ojciec ginie podczas walk, a matka oddaje syna stryjom i odchodzi do klasztoru. Chłopiec włóczy się po lasach i górach, a później trafia na dwór kanonika Ruperta. Uczy się w szkole kanonika Ottona, śpiewa w chórze i usługuje w domu Ruperta, gdzie nocuje pod schodami i słucha pieśni wędrowców. Poznaje śpiewaka Turolda, który opowiada historie o rycerzach i uczy miłosnych piosenek. Jesienią Tali wyrusza z nim do Ratyzbony. Podczas postoju pijany Turold śpiewa bluźnierczą i nieprzyzwoitą pieśń. Oburzony chłopiec ucieka i wybiega na drogę tuż przed nadjeżdżającego rycerza. Prosi go o opiekę, a ten każe giermkowi Lestkowi zabrać go ze sobą. Turold oddaje Talemu instrument. Chłopiec rusza z nieznajomymi do klasztoru świętego Bartłomieja, a następnie do Zwiefalten. Od Lestka dowiaduje się, że rycerzem jest przybyły z Polski książę Henryk Sandomierski.

Rozdział II

Tali, książę Henryk i Lestko nocują w klasztorze świętego Berchtolda, a następnego dnia ruszają nad Jezioro Królewskie. Przeprawiają się łodzią do klasztoru świętego Bartłomieja, gdzie dowiadują się, że Otto ze Stuzzelingen wyjechał do Zwiefalten, aby sprawdzić przygotowania cesarza do wyprawy przeciw polskim książętom. Po modlitwach Henryk rozmawia z mnichem Krezusem, a Tali gra na wioli i śpiewa. Mnich wspomina o chorobie cesarza Konrada i niepowodzeniach wyprawy do Ziemi Świętej. Nazajutrz podróżni ruszają przez góry i lasy do Zwiefalten. Po trudnej drodze docierają do klasztoru. Henryk prosi o spotkanie z księżną Gertrudą. Zakonnica wita go ze wzruszeniem, całuje go i opłakuje ich matkę. Lestko wyjaśnia Talemu, że jest ona siostrą księcia. Gdy Henryk odchodzi z Gertrudą, chłopcy dostrzegają jeszcze na dziedzińcu bogato ubraną, roześmianą dziewczynkę.

Rozdział III

Henryk rozmawia z siostrą Gertrudą, w której dostrzega podobieństwo do zmarłej matki. Wyznaje, że przybył jako zakładnik, i dowiaduje się, że w Zwiefalten przebywają Otto, Ortlieb, a także Richenza, córka wygnanego Władysława, oczekująca na poselstwo przysłane przez hiszpańskiego męża. Gertruda informuje go także o ciężkiej chorobie cesarza. Henryk wspomina ślub Bolesława z Wierzchosławą, śmierć matki i późniejszą bliską relację z bratową. Przypomina sobie, że zakochał się w Wierzchosławie, a ona nakłoniła go do opuszczenia Polski i poznania zamiarów cesarskiego dworu. Następnie poznaje Richenzę, która nie żywi wobec niego urazy za los ojca. Podczas kąpieli Gertruda opowiada bratu o wydarzeniach w cesarstwie i Rzymie. Henryk myśli o Polsce, Sandomierzu, powierzonym opiece Kazimierza, oraz o Wierzchosławie, dla której szuka uczonego szpaka. Wspomina też wyprawę do Kijowa, gdzie szukał śladów jej dzieciństwa.

Rozdział IV

Tali źle znosi regularne życie w Zwiefalten i często wymyka się z wiolą do lasu, gdzie układa pieśni o Richenzie. Lestko zostaje wysłany z wiadomościami do Polski. Tali słucha także śpiewu obłąkanego rycerza oraz poznaje wizje starej Walburgi, zapisywane przez Ortlieba. Henryk rozmawia z Ottonem o prawach polskich książąt i zasadach dziedziczenia. Wkrótce Henryk, Gertruda, Richenza, Otto i Tali wyruszają do zamku Berg, aby odwiedzić pogrążonego w żałobie Diepolda. Po drodze Tali śpiewa o Richenzie i dostrzega, że Henryk jedzie przy niej. Podczas postoju w gospodzie gra do tańca, a Henryk i Richenza tańczą razem. Wieczorem docierają na zamek, gdzie ciężarna księżna gwałtownie potępia wyprawę krzyżową, podczas której zginął jej syn Adolf. Nocą Tali widzi spacerujących razem Henryka i Richenzę.

Rozdział V

Do zamku Berg dociera wiadomość, że Agnieszka Władysławowa przybyła do Zwiefalten, gdyż zjawili się posłowie Alfonsa VII po Richenzę. Wszyscy wracają do klasztoru, gdzie Henryk poznaje bratową i rozmawia z nią o sytuacji w Polsce. Agnieszka domaga się zwrotu Śląska swoim synom, lecz Henryk nie zajmuje wyraźnego stanowiska. Podczas rozmowy z Gertrudą i Ottonem opowiada o wygnaniu, dążeniu do zjednoczenia kraju oraz koronie przechowywanej niegdyś przez Krzywoustego. Gdy Otto uznaje Polskę za lenno cesarstwa, Henryk, Gertruda i Agnieszka wspólnie protestują. Wieczorem Agnieszka próbuje przeciągnąć Henryka na swoją stronę, obiecując mu dzielnicę lub Śląsk. Książę odmawia, twierdząc, że Władysław nie jest władcą zdolnym zjednoczyć Polskę. Spór zaostrza się, gdy wspominają Piotra Własta. Agnieszka rozpacza nad upadkiem planów, a Richenza uspokaja matkę i odprowadza ją do klasztoru.

Rozdział VI

Henryk pozostaje w Zwiefalten, czekając na Lestka, ludzi i pieniądze z Polski. Czas spędza na polowaniach z Talim i Herchem oraz wyprawach na tajemniczą leśną polanę z ruinami i starym dębem. Spotyka tam pasterza Loka, który śpiewa pieśni i opowiada legendy o Zygfrydzie, Graalu, Kundry i Parsifalu. Pewnej nocy Henryk zostaje na uroczysku z Talim, Herchem i Lokiem. Po wysłuchaniu opowieści rozmyśla o słowach Agnieszki, polskiej koronie i dziejach przodków. Postanawia zdobyć koronę, zostać królem Polski i wypełnić przeznaczenie kraju. Przybyły Otto opowiada mu o Bolesławie Szczodrym, jego wygnaniu, śmierci w Ossjaku i koronie zabranej do grobu. Henryk upewnia się, że musi udać się do tego klasztoru. O świcie wraca do Zwiefalten i proponuje Herchowi udział w niebezpiecznej wyprawie. Giermek zgadza się służyć mu dożywotnio, a książę zaczyna myśleć o utworzeniu oddziału wiernych zbrojnych.

Rozdział VII

Henryk przygotowuje wyprawę do Ossjaku i mimo obaw Gertrudy wyrusza z Talim i Herchem. W drodze ogląda wsie spustoszone po krucjacie i zatrzymuje się w karczmie, gdzie poznaje rycerza Wippona z Zielonego Dębu. Wippo proponuje, że poprowadzi ich do klasztoru, i dołącza do podróżnych. Po trzech dniach docierają do Ossjaku. Henryk przedstawia się opatowi jako Piast i pyta o koronę Bolesława Szczodrego. Opat twierdzi, że w klasztorze jej nie ma, po czym pokazuje księciu zaniedbany grób swojego dziada. Henryk długo rozmyśla o królu, a nocą każe Talemu i Herchowi rozkopać mogiłę. W spróchniałej trumnie znajduje szczątki króla oraz zniszczoną złotą obręcz z pustymi miejscami po kamieniach. Rozkazuje ponownie zasypać grób, oczyszcza znalezisko i modli się. Przed świtem wraz ze swoimi towarzyszami opuszcza klasztor i rusza na północ, porzucając pomysł udania się do Bambergu.

Rozdział VIII

Henryk przyjmuje zaproszenie Wippona i po wyprawie do Ossjaku zatrzymuje się w jego zamku, aby odpocząć i rozważyć dalsze działania. Przygląda się bogactwu, lecz dostrzega nieład panujący w siedzibie. Wspomina dzieciństwo i zastanawia się nad dziejami Polski, władzą cesarza oraz papieża. Do zamku przybywa Fryderyk ze Szwabii, bratanek chorego Konrada III, jadący do Bambergu. Podczas uczty Wibald opowiada o sytuacji w Rzymie i niedoszłej wyprawie cesarza. Henryk i Fryderyk rozmawiają nocą o jedności, prawie, państwie i sposobach porządkowania świata. Polski książę przedstawia mu położenie Polski oraz sąsiednich ludów, a koronę zaczyna postrzegać jako symbol róży i krzyża. Wippo ukrywa przed gośćmi żydowskie rodziny, obdarowuje rycerzy i prowadzi handel żywnością oraz bronią. Po kilku dniach Henryk wysyła Hercha do Zwiefalten i postanawia ruszyć z Fryderykiem do Bambergu. Poznaje też interesy prowadzone przez gospodarza.

Rozdział IX

Henryk podróżuje z Fryderykiem Barbarossą do Bambergu, dokąd ciężko chory Konrad III wzywa bratanka. Na zamku gromadzą się siostry cesarza, duchowni i możni, a Richenza pozostaje w mieście z powodu choroby władcy. Konrad spotyka się na osobności z Barbarossą i swoim małoletnim synem, po czym nakazuje sprowadzić biskupów oraz insygnia. Podczas uroczystości ogłasza, że po jego śmierci panowie mają wybrać Fryderyka na króla, pomijając tym samym własnego syna, i oddaje bratankowi koronę oraz pozostałe symbole władzy. Barbarossa przekazuje koronę Henrykowi, a następnie powierza mu straż nad insygniami, sam zaś udaje się na naradę. Gdy przybywają Lestko i Jaksa wraz z ludźmi, Henryk ślubuje dozgonną czystość, rycerską służbę, ufundowanie klasztoru i kościoła w Sandomierzu oraz pielgrzymkę do Ziemi Świętej, prosząc Boga o koronę Polski dla siebie.

Rozdział X

Tali zwiedza zamek Wippona i poznaje Judytę, żydowską dziewczynkę mieszkającą tam z rodziną. Dzieci zaprzyjaźniają się i wspólnie wędrują po okolicy. Judyta opowiada mu historię Tristana i Izoldy oraz wyjaśnia, że Wippo jest Żydem, który ukrywa współwyznawców uciekających przed prześladowaniami. Gdy na zamku pojawia się Barbarossa, Wippo wywozi Żydów w bezpieczne miejsce. Później Tali spotyka Judytę i jej siostrę Purę w Bambergu, gdzie tańczą i snują opowieści przed zgromadzonymi ludźmi. Po śmierci Konrada III mieszkańcy miasta rozjeżdżają się do Frankfurtu na sejm. Richenza wyjeżdża do Hiszpanii, a Judyta obiecuje Talemu, że odwiedzi Sandomierz. Henryk zostaje w Bambergu, choć po śmierci cesarza przestaje być zakładnikiem. Tali poznaje także Arcypoetę oraz mistrza Kuna. Gdy Fryderyk zostaje obrany królem, Henryk wraz z Ragewinem, Jaksą, Herchem, Lestkiem i Talim wyrusza na południe.

Rozdział XI

Henryk wraz z Ragewinem, Jaksą i swoimi ludźmi przemierza Alpy oraz Italię, poznając nowe kraje i rozważając wydarzenia z Bambergu. Barbarossa uwolnił go z obowiązku pozostawania zakładnikiem, lecz powierzył mu tajną misję przeprowadzenia rozmowy z Arnoldem z Brescji. Po przybyciu do Rzymu podróżni oglądają ruiny dawnego miasta i zatrzymują się w opuszczonym domu kardynała Rolanda. Henryk i Ragewin spotykają Arnolda oraz Jordana Pierleoniego. Przekazują, że Fryderyk chce koronować się za zgodą senatu, ale uważa cesarską władzę nad Rzymem za nadrzędną. Arnold twierdzi, że źródłem władzy jest lud rzymski, a papież nie powinien sprawować świeckich rządów. Ragewin ostrzega, że senat nie zdoła powstrzymać cesarza. Rozmowa nie przynosi porozumienia, lecz skłania Henryka do przemyśleń. W drodze powrotnej spotykają papieża Eugeniusza III, przed którym Arnold klęka i całuje jego stopę. Papież błogosławi zgromadzonych.

Rozdział XII

Henryk przybywa do Palermo, gdzie zostaje rozpoznany i przyjęty jako gość króla Rogera. Po mszy w pałacowej kaplicy spotyka władcę oraz geografa Edrisiego, który pokazuje mu srebrną mapę świata. Książę odkrywa, że nie zaznaczono na niej Polski, dlatego opowiada o jej miastach, rozległości i dostępie do morza, lecz słuchacze mu nie wierzą. Podczas królewskiego polowania ogląda Sycylię, Etnę i bogactwa Rogera. Spotkany templariusz przekazuje mu znak róży i krzyża, który ma pokazać rycerzom w Jerozolimie. Wieczorem orszak dociera do opuszczonej greckiej świątyni. Pasterze rozpalają ognisko, grają na instrumentach i wykonują gwałtowny taniec, po którym królowa Sybilla krzyczy i traci przytomność. Podróżni wracają nocą do Palermo. Henryk dowiaduje się o genueńskiej flocie płynącej do Ziemi Świętej i postanawia odpłynąć. Nie chce dłużej pozostawać w tym mieście. Przed wyjazdem Henryka i jego towarzyszy Sybilla umiera.

Rozdział XIII

Henryk ze swymi rycerzami płynie genueńską galerą do Ziemi Świętej. Podczas podróży rozmawia z norweskim mnichem Bjarnem, który przypomina mu cel pielgrzymki i radzi mu żyć po Bożemu, zamiast nadmiernie rozmyślać. Po postojach na Krecie i Cyprze flota dociera do Jafy. Henryk przekazuje Bjarnemu srebro, a mnich przeznacza je na żywność dla głodnych galerników. Pielgrzymi ruszają pod eskortą templariuszy do Jerozolimy. Henryk pokazuje wielkiemu mistrzowi znak róży i krzyża, po czym czuwa przy Grobie Chrystusa. Spotyka tam królową Melisandę, która zaprasza go do pałacu i oprowadza po świętych miejscach. Podczas wyprawy dociera wieść, że król Baldwin zbliża się z wojskiem do miasta. Melisanda chroni się w Wieży Dawidowej i przygotowuje obronę. Henryk chce pozostać przy królowej, lecz templariusz Walter zabiera go do siedziby zakonu, oznajmiając, że książę wkrótce do nich dołączy.

Rozdział XIV

W pałacu templariuszy mistrz Bertrand wyjaśnia Henrykowi, że zakon dąży do powszechnego pokoju i chce wpływać na sprawy władców. Książę postanawia wstąpić do templariuszy, lecz nie ujawnia swojej decyzji. Po kilku dniach zakon otrzymuje wiadomość o ugodzie Melisandy z Baldwinem. Templariusze uczestniczą w spotkaniu matki z synem, a Humfred z Toron zostaje konetablem. W kościele Baldwin otrzymuje koronę, po czym podczas rady Melisanda oddaje mu władzę nad całym królestwem, zachowując dochody z Nablusu. Król zapowiada wyprawę przeciw Askalonowi. Wieczorem odbywa się uczta, podczas której rycerze piją, śpiewają i grają w kości. Następnie templariusze wraz z Henrykiem udają się do twierdzy w Gazie. Bertrand pokazuje księciu czarę z krwią Chrystusa oraz świętą włócznię. Opowiada mu też o prezbiterze Joannesie i groźnym Starcu z Gór, któremu służą asasyni. Henryk słucha go z niepokojem.

Rozdział XV

Tali, Hercho i Lestko pozostają w Jerozolimie, gdy Henryk przebywa w Gazie. Tali niepokoi się przemianą księcia, a Hercho opowiada mu o Melisandzie i potajemnie odwiedza królową. Po powrocie Henryka wojska chrześcijańskie ruszają pod Askalon. Rozpoczyna się oblężenie, podczas którego flota genueńska pokonuje okręty egipskie. Tali zauważa na płaszczu Henryka krzyż templariuszy. Po zbudowaniu wieży oblężniczej część muru miasta zostaje zniszczona. Templariusze próbują wedrzeć się przez wyłom, lecz wpadają w zasadzkę i ponoszą ciężkie straty. Po modlitwach chrześcijanie ruszają do ostatniego szturmu. Mieszkańcy Askalonu wychodzą z gałązkami oliwnymi, lecz rycerze mordują ich, rabują miasto i biorą dzieci w niewolę. Meczet zostaje poświęcony jako kościół. W czasie zdobywania miasta Barak wraz z niewolnikami porywa Talego i wywozi go na wielbłądzie. Usama opuszcza zdobyte miasto po zapłaceniu okupu.

Rozdział XVI

Melisanda przyznaje Henrykowi, że odpowiada za zniknięcie Talego, lecz nie ujawnia szczegółów. Gerhard wyjaśnia, że chłopiec został wysłany do Salad-Eddina. Henryk postanawia go odzyskać, a Bertrand i Humfred przekazują mu wskazówki. Książę planuje także powrót do Polski oraz sprowadzenie tam templariuszy i joannitów. Wyrusza pieszo do Damaszku z Jaksą, Herchem i przewodnikiem Dawidem. Po dotarciu do miasta spotyka cyrulika, który organizuje rozmowę z Salad-Eddinem. Młody poeta początkowo nie chce oddać Talego, lecz po rozmowie zgadza się i proponuje Henrykowi braterstwo. Obaj nacinają sobie ramiona, mieszają krew z winem i piją je. Tali przychodzi, a książę rozkazuje okryć go płaszczem. Tego samego dnia Henryk, Jaksa, Hercho i odzyskany chłopiec ruszają do Trypolisu na koniach podarowanych przez Salad-Eddina. Otrzymują także papugę, która później zdycha w Konstantynopolu.

Rozdział XVII

Henryk wraca do Sandomierza, gdzie Kazimierz, rycerstwo i mieszkańcy uroczyście witają go nad Wisłą. Po wejściu do zamku książę czuje, że znalazł się u siebie, lecz wspomina ostatnie spotkanie z chorą Wierzchosławą w Krakowie. Podczas uczty obejmuje zamek w posiadanie zgodnie z dawnym obyczajem. Następnego dnia Kazimierz pokazuje mu stajnie, zapasy, broń oraz skarbiec zawierający należną Henrykowi część majątku Krzywoustego. Książę oddaje bratu znalezioną w Ossjaku obręcz Bolesława Szczodrego, aby została tam przechowana. Bracia planują objazd grodów, lecz z Krakowa nadchodzi wiadomość o śmierci Wierzchosławy. Henryk czeka na statki wiozące jej ciało do Płocka, po czym uczestniczy w pogrzebie księżnej. Po uroczystości obserwuje zachowanie Bolesława i Mieszka, szuka samotności, a następnego ranka ogląda nowe drzwi katedry z przedstawieniami Bolesława i zmarłej Wierzchosławy.

Rozdział XVIII

Henryk wraca z Płocka do Sandomierza, wciąż wstrząśnięty śmiercią Wierzchosławy. Nie potrafi skupić się na sprawach grodu ani na sporze o bobrowiska i postanawia spędzić Wielkanoc w klasztorze Świętego Krzyża. Rozmowy z Bolesławem i Mieszkiem utwierdzają go w przekonaniu, że bracia nie odnajdują się we współczesnej polityce. Zabiera Kazimierza, Lestka, Hercha i Talego w Góry Świętokrzyskie. Po drodze nadaje Kazimierzowi Wiślicę, co bardzo raduje najmłodszego brata. W klasztorze Henryk uczestniczy w nabożeństwach, pości i przygotowuje się do spowiedzi. W Tarżku obserwuje zbójców, którzy wyznają grzechy, handlują zdobyczami i rozdają jałmużnę ubogim. Nie rozstrzyga sporu o bobry. W Wielką Sobotę słucha polskiego kazania o sile królewskiej władzy i prosi mnicha Ozjasza o pokazanie tekstu zapisanego po polsku. Następnie zapoznaje się z tym zapisem.

Rozdział XIX

Po świętach Henryk wraca do Sandomierza. Po drodze poświęca kamień pod kościół świętego Marcina i spotyka Waltera von Schirach, który przybywa z templariuszami. Książę osadza zakonników na opatowym gruncie, a Wippo pomaga Kazimierzowi w gospodarowaniu. Henryk oddaje bratu sądy, rozwija mennicę, gromadzi pieniądze, broń i zapasy oraz sprowadza joannitów i templariuszy. Lestko organizuje zbrojownię, Hercho zdobywa wiadomości o działaniach braci, a Henryk ukrywa zamiar zjednoczenia Polski, choć nie ma pewnego sprzymierzeńca. Po kilku latach dowiaduje się, że podskarbi Wippo wymusza na chłopach daniny w srebrze i wprowadza do obiegu gorszą monetę. Henryk daruje puszczakom zaległości i zarzuca Wipponowi ucisk. Podskarbi przekonuje, że pełny skarb jest potrzebny do opłacania rycerzy, obrony kraju i budowy świątyń. Książę zaczyna wątpić, czy jego cele służą ludziom, lecz nadal marzy o nowej Polsce.

Rozdział XX

Przez trzy lata Tali dorasta w Sandomierzu, zostaje rękodajnym Henryka i poznaje miasto, Wisłę, okoliczne wąwozy oraz puszczę. Przyjaźni się z pastuchami, bartnikami i zbójami, a księcia podziwia mimo jego nagłych decyzji, samotnych wypraw i surowego systemu danin. Wippo służy Henrykowi, prowadzi jego sprawy i staje się powiernikiem Talego. Pewnego dnia młodzieniec spotyka Judkę, która przybywa z rodziną i przedstawia mu swojego męża, Borucha. Podczas Zielonych Świątek żonglerzy występują w Sandomierzu, a Judka opowiada po polsku rycerskie historie. Tali unika jej występów. Wieczorami jednak widuje się z nią nad Wisłą i w winnicy Wippona. Dyskutują o podróżach, Tristanie i Izoldzie, religii oraz Graalu. Judka zaczyna rozumieć chrześcijańskie opowieści, a Tali cieszy się ich bliskością. Tymczasem Henryk niepokoi się zbliżającą się zbrojną wyprawą cesarza na Polskę.

Rozdział XXI

Poselstwo do cesarza kończy się niepowodzeniem. Bolesław prosi Henryka o pomoc, a książę przekazuje mu rycerstwo, broń i zapasy, choć templariusze oraz joannici odmawiają udziału w walce. Kazimierz prowadzi wojska na zachód, natomiast Henryk zabezpiecza granicę ruską. Po otrzymaniu wiadomości, że Barbarossa dotarł pod Poznań, wraca do Sandomierza, a następnie udaje się do Krzyszkowa, aby pośredniczyć w rozmowach. Cesarz proponuje mu władzę nad Polską, koronę i pomoc w usunięciu braci, jeżeli Henryk uzna jego zwierzchnictwo. Książę odmawia przyjęcia korony z rąk Fryderyka i prosi jedynie o to, by Kazimierz został zakładnikiem oraz poznał cesarski dwór. Jednym z warunków pokoju jest zapłata grzywny. Następnego dnia Bolesław boso i w zgrzebnej koszuli oddaje cesarzowi miecz, przyjmuje Polskę jako lenno i uczestniczy w uczcie. Kazimierz odjeżdża z cesarskim orszakiem, a Henryk samotnie wraca do Sandomierza.

Rozdział XXII

Henryk opuszcza pusty Sandomierz i jedzie z Jaksą do templariuszy w Opatowie. Oglądając budowany kościół świętego Marcina, rozmyśla o odmowie przyjęcia Polski z rąk Barbarossy, odzyskuje wewnętrzną siłę i postanawia odbudować swoje zasoby. Rozmawia z templariuszami o ich interesach oraz możliwości wykorzystania ich wojska w przyszłej walce. Gdy Gertruda przybywa do Sandomierza, Henryk pozostaje jeszcze w Opatowie. Jaksa prosi go o nadanie ziemi bożogrobcom, lecz książę odmawia i oskarża go o kierowanie się własnymi ambicjami politycznymi. Po ostrej rozmowie uznaje jednak, że może kiedyś potrzebować jego poparcia. Wkrótce Jaksa dowiaduje się o śmierci jedynego syna i natychmiast wraca do Miechowa. Henryk czuje się samotny, po czym powraca do Sandomierza. Kilka dni później Jaśko z Polasocia rani go sztyletem. Nie wyjawia swoich motywów nawet podczas tortur i zostaje ścięty. Mimo zamachu Henryk nie zwiększa swojej ochrony.

Rozdział XXIII

Tali, zakochany w Judce, spędza z nią większość czasu poza Sandomierzem, co niepokoi Henryka. Książę ocenia swoich ludzi i dochodzi do wniosku, że niewielu z nich nadaje się do realizacji jego planów. Spotyka Talego i Judkę za miastem, po czym zaczyna myśleć o własnej samotności, przemijaniu oraz zaniedbaniu. Wzywa Judkę na zamek, lecz przerywa jej opowieść o Graalu, uznając ją za bezbożną. Później idzie do domu Wippona i widzi zgromadzoną tam rodzinę żonglerów, a Tali ukrywa się przed nim. Henryk ćwiczy rycerzy, rozmawia z młodymi wojownikami i próbuje odciągnąć pazia od Judki, lecz bez skutku. Pewnej nocy podgląda domek Wippona i widzi Talego siedzącego z Judką oraz jej bliskimi. Rozmawia z nim za płotem, pyta o szczęście i dowiaduje się, że chłopak nie wróci tej nocy na zamek. Wracając samotnie, Henryk rozmyśla, że szczęście na tej ziemi jest niemożliwe, i długo się modli.

Rozdział XXIV

Judka wspomina spotkanie z Henrykiem w Bambergu i lata wędrówek, po których wraz z rodziną osiada u Wippona pod Sandomierzem. Tali nie odstępuje jej i darzy ją bezwarunkowym uczuciem, ona jednak coraz częściej myśli o księciu. Po nocnej wizycie Henryka pod domem spotyka go samotnie w lesie. Wkrótce książę obejmuje ją przy źródle, a odtąd oboje potajemnie widują się w lesie, nad Wisłą i w winnicy. Henryk przeżywa każde spotkanie jako grzech, natomiast Judka tęskni za nim i zaczyna interesować się chrześcijaństwem. Tali opowiada jej o Chrystusie, mszy, komunii i Ziemi Świętej. Książę odwiedza dom Wippona i pyta, czy Judka mogłaby przyjąć chrzest, lecz spotyka się z odmową. Kobieta krąży wokół kościołów, pragnąc poznać Boga. Pewnego wieczoru wchodzi do świątyni, otwiera tabernakulum i spożywa hostię. Mnich zauważa jej czyn, a Judka traci przytomność, zanim zostaje pochwycona.

Rozdział XXV

Hercho przybywa nocą do domu Wippona i oznajmia, że Judka została pojmana za świętokradztwo. Wippo każe jej rodzinie uciekać, a Tali wraca z Herchem do Sandomierza. Rano dowiaduje się, że Judka wyjęła hostię z tabernakulum. Odnajduje ją w piwnicy ratusza, gdzie pobita wyznaje, że nie kochała go, lecz Henryka, i była kobietą księcia. Następnego dnia Judka zostaje wyprowadzona za miasto i ukamienowana. Tali opuszcza Sandomierz pieszo, kierując się do Salzburga. Henryk i Hercho doganiają go, lecz chłopak odmawia powrotu i przyjęcia konia. Po długiej wędrówce dociera do rodzinnego miasta, oddaje dom klasztorowi i udaje się do pustelni nad jeziorem. Zostaje tam sługą klasztornym, pracuje i śpiewa w chórze. Spotyka Turolda, który także wstąpił do klasztoru. Wiosną obaj rozmawiają nad wodą, a Tali mówi, że Polska jest piękna, lecz bardzo smutna. Tali rozpoczyna tam życie zakonne.

Rozdział XXVI

Henryk naradza się z Lestkiem nad zgromadzeniem wojsk i przygotowuje się do działań zbrojnych. Proboszcz Humbald przerywa rozmowę wiadomością, że Judka dopuściła się świętokradztwa i została uwięziona. Książę nakazuje modły pokutne, sam zaś rozmyśla o jej czynie i miłości. Następnego dnia postanawia ocalić kobietę podczas sądu. Gdy jednak Humbald opisuje obrazę Najświętszego Sakramentu, a Wszebor przywołuje zwyczaj nakazujący ukamienowanie sprawcy, Henryk musi uznać wyższość prawa nad miłością. Wydaje wyrok zgodny ze słowami wojewody i opuszcza salę. Po śmierci Judki rusza z Herchem za Talim, lecz chłopak odchodzi. Henryk wraca do Sandomierza, uczestniczy w ucztach i polowaniach, ale pamięta wszystkie wydarzenia. Stopniowo traci zapał do działania, zaniedbuje siebie, przestaje naradzać się z Wipponem i objeżdżać grody, choć wydaje mu się, że wciąż przygotowuje się do walki.

Rozdział XXVII

Po śmierci Judki Henryk zamyka się w komnatach i dopuszcza do siebie jedynie Hercha. Pyta Gereona, czy można modlić się za zmarłych niewiernych, lecz nie otrzymuje jasnej odpowiedzi. Wspomina sąd i dowiaduje się, że Judka przed śmiercią prosiła o chrzest. Wszebor krytykuje jego obce obyczaje i sposób rządzenia, nakłaniając go do objeżdżania księstwa. Po śmierci wojewody Henryk mianuje Goworka wojewodą i razem z nim odwiedza grody, wsie i lasy, gdzie słucha opowieści chłopów o dawnych buntach. W tym czasie dwór podupada, a Wippo żąda, by Kazimierz powrócił. Po śmierci Władysława Henryk jedzie do Mieszka, lecz odkrywa, że bracia oddali już Śląsk synom Władysława i zażądali zwolnienia Kazimierza. Obserwując sprawne rządy Mieszka, zaczyna wątpić we własne plany. W drodze powrotnej widzi dziewczęta wykonujące pogański obrzęd wiosenny, po czym rusza ku Płockowi, aby zobaczyć wizerunek Wierzchosławy.

Rozdział XXVIII

Kazimierz wraca z Niemiec i natychmiast porządkuje zaniedbany Sandomierz, odbudowuje zapasy, poprawia stan gospodarstwa oraz zajmuje się sprawami ruskimi. Bada również gotowość zakonów. Prosi Henryka o wysłanie swatów po Helenę, córkę księcia Rościsława, z którą wcześniej uzgodnił małżeństwo. Nastka zostaje odsunięta i pobita, gdy sprzeciwia się planom Kazimierza. Do Wiślicy przybywa Mieszko, który rozmawia z Henrykiem o koronie, rządzeniu i ambicjach braci, dając do zrozumienia, że zna jego zamiary. Helena przyjeżdża z ruskim orszakiem, a Henryk podczas wesela wspomina Wierzchosławę i własne niespełnione plany. Błogosławi nowożeńców i uczestniczy w obrzędach. Podczas pokładzin Nastka zagradza drogę do sypialni, przypomina Kazimierzowi dawne obietnice i twierdzi, że urodzi mu syna. Helena wyśmiewa ją, zrywa jej naszyjnik, uderza ją w twarz i wprowadza Kazimierza do komnaty.

Rozdział XXIX

W Sandomierzu i Wiślicy nastają lata spokoju oraz dostatku. Rozwija się handel woskiem, końmi i futrami, a Henryk coraz rzadziej opuszcza zamek. Za namową Wippona jedzie jednak obejrzeć stadniny pod Połańcem. Podczas postoju wspomina pierwsze spotkanie z podskarbim i zauważa, jak bardzo obaj się postarzeli. Wippo opowiada o utracie zamków, pozostaniu nad Wisłą oraz odejściu rodziny Judki. Tłumaczy, że służy Henrykowi, ponieważ wierzy w jego wielkie przeznaczenie, a książę musi wypełniać boskie prawo nawet wbrew własnej woli. Przekonuje go też, że nadszedł czas rozpoczęcia działań, choć inni nie rozumieją jego zamiarów. Henryk przyznaje, że posiada konie i wyszkolonych rycerzy. Wspomina też o planowanej wyprawie templariuszy przeciw Prusom. Wippo uważa szerzenie wiary za pretekst do zdobywania niewolników i bogactwa. Obaj uznają, że się starzeją, choć świat pozostaje młody.

Rozdział XXX

Henryk często odwiedza wzgórze, na którym ukamienowano Judkę, i słucha przekręconych opowieści o jej śmierci. Kazimierz przybywa do Sandomierza z wiadomością, że Jaksa i Świętopełk zgromadzili wojska oraz próbowali nakłonić go do zajęcia dzielnicy brata. Uwięził obu buntowników i domaga się ich śmierci. Henryk ujawnia, że sam zamierza uderzyć na Kraków, po czym zmusza Kazimierza do współpracy. Każe mu przyrzec Jaksie i Świętopełkowi wolność w zamian za przekazanie wojsk pod jego kontrolę. Lestko ma zebrać puszczaków, a Henryk z Herchem jedzie do Opatowa po wsparcie templariuszy. Rycerze odmawiają udziału w walce przeciw Bolesławowi, twierdząc, że służą wyłącznie Świątyni. Henryk ogłasza więc wyprawę przeciw Prusom, choć zamierza ruszyć na braci. Gdy wokół Opatowa rozpalają się ogniska i rozbrzmiewają bębny, książę uznaje, że nadeszła chwila działania. Walter żegna go ze smutkiem.

Rozdział XXXI

Henryk i Kazimierz przeglądają zgromadzone nad Wisłą wojska, oficjalnie przygotowujące się do wyprawy przeciw Prusom. Kazimierz krytykuje templariuszy oraz zwłokę brata w walce o władzę. Niespodziewanie do Sandomierza przybywa Bolesław z niewielkim orszakiem i prosi, by zabrano go na wyprawę. Henryk zgadza się, lecz jego ludzie proponują uwięzienie i zabicie księcia. Rozkazuje zamknąć Bolesława w wieży i rozbroić jego drużynę, a sam zamierza nocą przeprawić się do obozu i ruszyć na Kraków. Pozostawiony sam wspomina rodzinę, Wierzchosławę oraz bratobójstwo dokonane przez ojca i zaczyna wątpić w swoje zamiary. Podczas przeprawy przez Wisłę kilkakrotnie każe promowi zawracać, nie potrafiąc podjąć ostatecznej decyzji. O świcie wraca na zamek, odwołuje straże i budzi Bolesława. Bracia wyruszają razem na północ przeciw Prusom, a Kazimierz pozostaje w Sandomierzu. Bolko jedzie przodem.

Rozdział XXXII

Wyprawa Henryka i Bolesława rusza przez Mazowsze ku Prusom. W drodze niektórzy wojownicy odłączają się, natomiast Jaksy i Świętopełka nie widać. W puszczy rycerze trafiają na błota, zawracają i wpadają w zasadzkę Prusaków. Bolesław ucieka, Lestko zostaje powalony, a ranni Henryk i Hercho przedostają się na polanę. Henryk wyciąga strzałę z piersi giermka, lecz Hercho umiera, wspominając Melisandę, Judkę, Talego i Lestka. Książę zostaje pojmany przez ludzi Kunatta i przez dwa tygodnie dochodzi do zdrowia w pruskiej osadzie, wspominając swoje życie i zmarłych. Kunatt mówi mu o władzy i zarzuca, że nie potrafił przelać krwi. Wippo przywozi okup oraz wiadomość, że Lestko przeżył i przeszedł na służbę Bolesława. Po rozmowie o rządzeniu Henryk przyznaje, że ludzie mogą zmieniać dzieje, lecz on nie umiał tego dokonać. Po zapłaceniu okupu odzyskuje wolność, a Prusacy zatrzymują czerwone tarcze.

Rozdział XXXIII

Henryk wraca z wyprawy ciężko chory, kaszle i traci zainteresowanie sprawami księstwa. Stopniowo słabnie, zamyka się w komnatach i pozwala, by odwiedzał go głównie Kazimierz, który przygotowuje się do objęcia Sandomierza. W Wielkim Tygodniu codziennie chodzi do kościoła, a podczas uczty z templariuszami nie dochodzi do pojednania. Otrzymuje list Richenzy, dowiaduje się o jej kolejnym małżeństwie i śmierci córki Duseliny, za którą zamawia dwanaście mszy. Przestaje myśleć o dawnych planach, cesarzu, Prusakach i braciach. Prosi, by Tali dla niego zaśpiewał, lecz dowiaduje się, że paź przebywa daleko. Cieszą go już tylko muzyka, obłoki i piękno świata. Rozważa jeszcze przyszłość kraju i modli się, by kraj był kiedyś szeroki i wolny. Przed śmiercią schodzi do piwnicy, wyjmuje koronę Bolesława Szczodrego, idzie nad Wisłę i rzuca złotą obręcz do rzeki, gdzie znika ona pod wodą. Zapada noc.

Przeczytaj także: Ikar – interpretacja

Aktualizacja: 2026-07-16 23:09:42.

Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.