Sentymentalizm - definicja, przykłady

Epoka literacka Oświecenie

Sentymentalizm - definicja, przykłady

Wśród wielu epok literackich wyróżnić można również kierunki, które stanowiły moment przejścia pomiędzy kolejnymi epokami. Rozwój podobnych prądów artystycznych pozwalał na wypracowanie stylu, którego elementy znajdowały odzwierciedlenie w kolejnych okresach literackich. Tego rodzaju kierunkiem był sentymentalizm mieszczący się pomiędzy oświeceniem i romantyzmem.

Spis treści

Definicja sentymentalizmu

Sentymentalizm to kierunek literacki, który rozwinął się między latami 70. XVIII i trwał do początku wieku XIX. Założeniem sentymentalizmu było umiejscowienie w centrum zainteresowań artystycznych człowieka wraz z jego wrażliwością i indywidualizmem. Literatura sentymentalna przedstawiać miała wewnętrzny świat rozbudowanych uczuć, takich jak przywiązanie, przyjaźń czy miłość. Dużą wagę artyści sentymentalni przywiązywali do kreacji świata przedstawionego – powinien on oddawać odpowiedni nastrój, tworzyć scenerię dla rozwoju uczuć i pobudzać wrażliwość.

Bohaterowie utworów sentymentalnych charakteryzowali się przesadną, nieco teatralną, czułością i rozbudowaną uczuciowością. W czasie funkcjonowania sentymentalizmu jako kierunku literackiego nastąpił ponowny zwrot ku naturze jako miejsca najbardziej odpowiedniego dla człowieka. Świat poznawać należało – zdaniem sentymentalistów – przede wszystkim poprzez zmysły i doświadczenie – rozwijały się zatem światopoglądy takie jak sensualizm oraz empiryzm. Pierwszy dotyczył przekonania, że człowiek odbiera świat przede wszystkim poprzez wrażenia zmysłowe. W ten sposób ludzie zdobywają wiedzę o rzeczywistości i rozwijają się. Drugi pogląd – empiryzm – zakładał, że idee kształtują się za sprawą bodźców zmysłowych; empiryści negowali więc racjonalizm i zdawali się przede wszystkim na sferę emocjonalną.

Utwory sentymentalne najwięcej miejsca poświęcały kształtowaniu się ludzkiej psychiki, artystów interesowała sfera uczuć i świata wewnętrznego. Głównymi postaciami, które pojawiały się w utworach sentymentalnych, były najczęściej osoby charakterystyczne związane z życiem wsi, jak rolnicy, pasterze i pasterki. Mieli oni symbolizować człowieka, który nie został zniszczony przez szaleńczo rozwijającą się cywilizację.

Bohater sentymentalny

Bohater sentymentalny to postać, która prowadzi rozbudowane życie wewnętrzne. Powinna cenić naturę i znajdować radość przede wszystkim wówczas, gdy może przebywać na jej łonie. Najważniejszą wartością dla bohatera sentymentalnego jest miłość – to ona kieruje jego życiem i wyborami, jakie podejmuje. Bohater sentymentalny gruntowne analizuje swoje uczucia. Nie tylko odkrywa je i podąża za nimi, ale również poddaje je refleksji, co bardzo często stanowi główny człon fabularny utworu sentymentalnego. Czułość i nadwrażliwość okazywana przez bohatera sentymentalnego musiała być w utworze wyraźnie akcentowana. Jego zachowania podkreślać miały znaczenie wartości, jakimi się kieruje w życiu. Określany był mianem „człowieka czułego”, który – nie mogąc poradzić sobie z życiem charakterystycznym dla wielkich miast – z radością szukał ukojenia w przestrzeniach natury i wsi.

Sentymentalizm w Europie

Do twórców, którzy tworzyli utwory sentymentalne, zaliczyć należy przede wszystkim dwóch autorów:

  • Jean Jacques Rousseau – autor genewski, znany najbardziej ze swoich koncepcji dotyczących powrotu człowieka ku naturze. Jest twórcą powieści epistolograficznej (opartej na listach) o tytule „Nowa Heloiza”, którą uznać można za przykład prozy sentymentalnej. Rousseau stworzył m.in. poemat dydaktyczny „Emil, czyli o wychowaniu”, w którym wykładał teorię wychowania naturalnego. Podzielił on życie człowieka na okresy rozwijania zdrowia i zmysłów oraz okres kształcenia umysłu i okres rozwoju moralności. Rousseau w swoich utworach odrzucał postęp – uważał, że jedynie naturalne instynkty człowieka i jego funkcjonowanie zgodne z naturą jest w stanie wychować człowieka godnego. Autor uważał, że wyzwania, jakie niesie za sobą natura oraz naturalne instynkty chronią ludzi od chorób, egoizmu, fałszu oraz wszystkich tych negatywnych cech, które pisarz wiązał bezpośrednio z rozwojem cywilizacji.
  • Laurence Sterne – angielski pisarz sentymentalny, autor powieści „Podróż sentymentalna przez Francję i Włochy”. Tytuł dzieła określił na stałe kierunek literacki, jakim był sentymentalizm. Ideą historii przedstawionej przez Sterne’a nie było ukazanie podróży bohatera ukierunkowanej na poznawanie nowych miejsc i kultur, ale na stopniowe poznawanie samego siebie i swojego życia wewnętrznego. Dużą wagę przywiązywał pisarz do oddania znaczenia drobnych gestów, takich jak spojrzenie, chcąc w ten sposób ukazać czytelnikowi jak w umyśle człowieka tworzy się uczucie miłości i jakie emocje mu wówczas towarzyszą. Utwór stanowił wzór dla kolejnych artystów tworzących w nurcie sentymentalnym.

Sentymentalizm w Polsce

Sentymentalizm w literaturze polskiej wypierał nurt nieco wcześniejszy – klasycyzm. Nowy kierunek rozwijał się nie tylko w utworach poetów, ale również na deskach teatru, gdzie wystawiane sztuki charakteryzowały się zmieniającą stopniowo tematyką. Okresem, w których zachodziły zmiany koncepcji artystycznych były lata 80. XVIII wieku. Wtedy też zaczęły się pojawiać rozprawy charakteryzujące nowy kierunek literacki. Ich wymowa dotyczyła najczęściej zmian zachodzących w poetyce i głównych obszarach tematycznych literatury, Uznać można, że były to swego rodzaju manifesty literackie.

Wśród nich wyróżnić można przede wszystkim „O wymowie w prozie albo wierszu” Franciszka Karpińskiego i „Listy o guście” Józefa Szymanowskiego. Ugruntowanie się sentymentalizmu w literaturze polskiej związane było ze stopniowym odrzuceniem idei klasycystycznych, które w dużym stopniu odnosiły się przede wszystkim do tradycji antycznych i motywów mitologicznych. Do grona najważniejszych autorów sentymentalnych zaliczyć można:

  • Franciszka Karpińskiego – poeta tworzył przede wszystkim dzieła, które odnosiły się do ludowości i natury. Był twórcą sentymentalizmu w Polsce. Wśród jego utworów wyróżnić można: sielanki (w tym najpopularniejszą o tytule „Laura i Filon”) oraz wiersze miłosne („Do Justyny”, „Tęskność na wiosnę”) i utwory religijne, z których spora część zapisała się w kulturze liturgicznej („Kiedy ranne wstają zorze” czy „Bóg się rodzi”). W jego utworach mieści się większość cech sentymentalizmu – indywidualizm i wrażliwość podmiotu lirycznego, umiłowanie natury i opis emocji.
  • Franciszka Dionizego Kniaźnina – wyróżnikiem jego utworów była fascynacja kulturą sarmacką. Wiersze sentymentalne Kniaźnina charakteryzowały się tkliwością, uczuciowością oraz prostą formą poetycką. Do jego dzieł sentymentalnych zaliczyć można m.in. „Żale Orfeusza nad Eurydyką”.

Sentymentalizm rozwinął się jako kierunek literacki silnie eksponujący przywiązanie człowieka do natury. Chęć odwrotu od racjonalnego oglądu świata zbliżyła ówczesnych poetów do tematyki związanej ze światem wewnętrznym, emocjami oraz nadmierną uczuciowością. Bohaterowie literatury sentymentalnej ukazywać mieli przede wszystkim cechy postaci niezniszczonych przez cywilizację i bardzo wrażliwych.


Czytaj dalej: Profetyzm - definicja, przykłady