„Ulana. Powieść poleska” to powieść obyczajowa Józefa Ignacego Kraszewskiego z 1842 roku, zaliczana do nurtu powieści ludowych autora i uznawana za jedno z najważniejszych dzieł polskiego romantyzmu prozatorskiego. Akcja rozgrywa się na Polesiu i koncentruje się na uczuciu między młodym dziedzicem Tadeuszem Mrozoczyńskim a chłopką Ulaną, żoną garncarza Oksenia Honczara. Tadeusz, rozczarowany życiem wielkopańskim i własnym środowiskiem, szuka wyciszenia w wiejskiej samotności. Zafascynowany Ulaną traktuje ją jak „piękny kwiat wśród chwastów”, dąży do kolejnych spotkań i doprowadza do nawiązania romansu, mimo że kobieta ma świadomość społecznych i moralnych konsekwencji. Idylliczny związek, budzący wrogość otoczenia i zazdrość męża, kończy się katastrofą: po pożarze dworu, chorobie i próbie ucieczki dziedzica od tej relacji Tadeusz wyjeżdża do miasta. Gdy po długiej nieobecności wraca już jako mąż innej kobiety, upokorzona i porzucona Ulana popełnia samobójstwo.
Powieść ma charakter zarówno psychologiczny, jak i społeczny. Kraszewski pokazuje nie tylko namiętność i nadużycie przewagi klasowej, ale też dramat jednostki z ludu, która domaga się prawa do własnego uczucia, nawet za cenę zerwania z obowiązującym porządkiem. Ulana nie jest tu moralizatorsko potępiona, lecz przedstawiona z empatią jako postać tragiczna i świadoma swojego wyboru, co stanowiło novum w polskiej prozie XIX wieku. Tadeusz nie jest jednowymiarowym uwodzicielem, lecz bohaterem słabym, niezdolnym do poniesienia odpowiedzialności. Utwór odtwarza realia życia chłopów pańszczyźnianych na kresowym Polesiu, a jednocześnie wychodzi poza lokalny koloryt: staje się analizą konfliktu między miłością a strukturą społeczną, między pragnieniem a winą. „Ulana” wyróżnia się także techniką narracyjną Kraszewskiego, m.in. stylizacją językową, perspektywą bohaterów i zmiennością czasu narracji, co zbliża ją do wczesnej powieści psychologicznej i czyni ważnym ogniwem rozwoju polskiej prozy realistyczno-społecznej.