Przymiotnik - do czego służy i jakie pełni funkcje?

Przymiotnik - do czego służy i jakie pełni funkcje?

Przymiotnik to część mowy, która określa cechy opisywanego zjawiska. Jego funkcja nie ogranicza się wyłącznie do określenia cech wyglądu, ale również wielkości, cech osobowości, które można dostrzec zewnętrznie (np. pracowity) lub emocji. Przy pomocy przymiotnika można wyrazić również własny stosunek do danej rzeczy, osoby lub zjawiska.

Spis treści

Na jakie pytania odpowiada przymiotnik?

Przymiotnik jest odmienną częścią mowy, która odpowiada na pytania: jaki? jaka? Jakie? oraz czyj? czyja? czyje? i który? która? które? W zdaniu przymiotnik pełni funkcję podrzędną wobec rzeczownika i przyjmuje jego formę gramatyczną, rodzaj oraz odmienia się w sposób identyczny do rzeczownika przez przypadki i liczby.

Rodzaje przymiotników

Przymiotniki dzielą na ze względu na cechy i zjawiska, które charakteryzują. Wyróżnić możemy przymiotniki jakościowe i dzierżawcze.

  • Przymiotniki jakościowe to te, które charakteryzują cechy takie jak: kształt (kwadratowy), smak (słodki), rozmiar (wielki), kolor (brązowy) czy temperaturę w ujęciu opisowym (mroźny). Przymiotniki jakościowe ulegają stopniowaniu.
  • Przymiotniki dzierżawcze to przymiotniki, które informują o przynależności opisywanej rzeczy do konkretnej osoby. Bardzo często odnaleźć je możemy w przysłowiach, porzekadłach, związkach frazeologicznych lub mowie potocznej (np. domowy obiad, hiobowa wieść, powieść pozytywistyczna, kocie oczy, zakazany owoc. Nie ulegają one stopniowaniu, służą wzbogaceniu wypowiedź o porównawcze sformułowanie, które za sprawą swojego zakorzenienia w języku przekazuje niezbędne dla zrozumienia komunikatu informacje
  • Przymiotniki relacyjne, podobnie jak przymiotniki jakościowe, informują nas o cechach konkretnych rzeczy. Różnią się od przymiotników jakościowych tym, że dostarczają informacji na temat tej cechy, która najbardziej określa opisywaną przymiotnikiem cechę, a więc: płaszcz zimowy, stok zakopiański, drewniana łyżka, farba akrylowa czy oprogramowanie komputerowe. Przymiotników relacyjnych, tak jak przymiotników dzierżawczych – nie stopniujemy. Błędnymi gramatycznie i logicznie wyrażeniami są farba bardziej akrylowa lub owoce bardziej cytrusowe – podobne zabiegi językowe mają co prawda miejsce w marketingu, jednak są one tworzone na zasadzie umowności przekazu reklamowego.

Przymiotniki podzielić można również ze względu na klasę wyrazów, która obejmuje bardziej rozbudowane kryteria. Wówczas przymiotniki dzielimy na:

  • Semantyczne, czyli takie, które odnoszą się ściśle do znaczenia danego słowa
  • Gramatyczne, to znaczy odnoszące się do zasad pisowni występującej w danym języku. Podział gramatyczny obejmuje więc najważniejsze zasady:
  • Słowotwórczą – związaną z regułami tworzenia wyrazów
  • Fleksyjną – odnoszącą się do zasad odmiany wyrazów. Przymiotnik odmienia się przez przypadki, jest więc częścią mowy podlegającą deklinacji. Z tego powodu kryterium fleksyjne jest w poprawnym tworzeniu przymiotników bardzo ważne
  • Składniową – związaną z poprawnym tworzeniem zdań. W zdaniu przymiotnik pełni rolę dookreślenia informacji dotyczących rzeczownika, odgrywa więc ważną rolę w budowaniu poprawnego logicznie i gramatycznie komunikatu.

Odmiana przymiotnika

Przymiotnik, jako samodzielna i odmienna część mowy, odmienia się przez rodzaje, przypadki i liczby.

Odmiana przez rodzaje

W liczbie pojedynczej wyróżnić możemy trzy rodzaje przymiotnika: męski (np. wysoki), żeński (wysoka) i nijaki (wysokie). W liczbie mnogiej są to dwa rodzaje: męskoosobowy (wysocy) i niemęskoosobowy (wysokie). Warto pamiętać o tym, że odmianie tej podlegają wyłącznie przymiotniki obecne w języku polskim – zapożyczenia nie muszą podlegać zasadom gramatycznym tej odmiany.

Odmiana przez przypadki

Przymiotnik, podobnie jak rzeczowniki, imiesłowy przymiotnikowe, znaczna część liczebników i zaimków – odmienia się przez przypadki. Oznacza to, że podlega deklinacji i pozwala na włączenie go do zdań bez tracenia ich formy gramatycznej.

Poniżej zamieszczamy przykładową deklinację przymiotnika: niski.

Liczba pojedyncza:
W mianowniku: niski
W dopełniaczu: niskiego
W celowniku: niskiemu
W bierniku: niskiego
W narzędniku: z niskim
W miejscowniku: o niskim
W wołaczu: niski

Liczba mnoga:
Rodzaj męskoosobowy
W mianowniku: niscy
W dopełniaczu: niskich
W celowniku: niskim
W bierniku: niskich
W narzędniku: z niskimi
W miejscowniku: o niskich
W wołaczu: niscy
Rodzaj niemęskoosobowy:
W mianowniku: niskie
W dopełniaczu: niskich
W celowniku: niskim
W bierniku: niskich
W narzędniku: z niskimi
W miejscowniku: o niskich
W wołaczu: niskie

Stopniowanie przymiotników

Stopniowaniu podlegają wyłącznie przymiotniki jakościowe. Możemy wyróżnić cztery formy stopniowania przymiotników:

  • Prostą, która polega na dodaniu do przymiotnika w stopniu wyższym przyrostka – szy lub – w stopniu najwyższym – przyrostka: -naj. (szybszy, najszybszy). Jest to najczęściej występująca forma stopniowania, jednak należy mieć świadomość, że również zbyt swobodnie wykorzystywana, co może prowadzić do błędów gramatycznych, gdy konkretny przymiotnik podlega stopniowaniu w innej formie.
  • Opisową, polegającą na dodaniu do opisywanego przymiotnika wyrazu „bardziej” lub – w przypadku stopnia najwyższego – słowa: „najbardziej”, jak w przykładzie: bardziej straszny, najbardziej straszny.
  • Nieregularną, która polega na zmianie słowa określającego stopniowany przymiotnik w stopniu wyższym i najwyższym. Najpopularniejszym przykładem stopniowania nieregularnego przymiotnika jest: zły – gorszy – najgorszy.

W przypadku niepoprawnego stopniowania przymiotników bardzo łatwo o błędy – szczególnie gdy chcąc poddać odpowiedni stopień przymiotnika pomieszamy formę opisową i prostą, np. Ten samochód jest szybki – szybciejszy – najszybciejszy, zamiast: szybki, szybszy, najszybszy. O regułach dotyczących stopniowania pamiętać należy nie tylko w wypowiedziach pisemnych, ale również w codziennych wypowiedziach.

Niektórych przymiotników nie da się stopniować – o tej zasadzie warto pamiętać, gdy mamy do czynienia z przymiotnikami określającymi niezmienną cechę natężenia, czasu lub stanu, w jakim opisywana rzecz występuje (a więc np. żelazny – rzecz nie może być bardziej żelazna lub najbardziej żelazna z gramatycznego i logicznego punktu widzenia – lub dzisiejszy (bardziej dzisiejszy, najbardziej dzisiejszy to również formy błędne).

Nie z przymiotnikami

Zdecydowaną większość przymiotników z partykułą „nie” piszemy łącznie (nieładny, niebrzydki, niezgrabny, etc). Jednak od tej reguły istnieją wyjątki, o których należy pamiętać, jeżeli chcemy uniknąć błędów.

Wyjątki:

  • „Nie” z przymiotnikami w stopniu wyższym i najwyższym piszemy osobno, a więc: nieduży, ale nie mniejszy i nie najmniejszy.
  • Osobno „nie” piszemy z tymi przymiotnikami, które w zdaniu pełnią rolę zaprzeczenia. Gdy chcemy zaznaczyć, że dana rzecz jest, np. „nie duża, ale ogromna”, wówczas pamiętamy o tym, by stopień równy z partykułą „nie” zapisać osobno.
  • Partykułę „nie” zapisujemy z przymiotnikami osobno również wtedy, gdy chcemy uzyskać przeciwstawienie pewnego określenia wywodzącego się z nazwy własnej, np. ten cytat jest nie Gombrowiczowski, a Szekspirowski; ten styl jest nie Matejkowski a Witkiewiczowski.

Rola przymiotnika w zdaniu

Przymiotnik w zdaniu pełni bardzo ważną rolę - przede wszystkim dostarcza dodatkowych informacji o opisywanym rzeczowniku.

W zdaniu przymiotnik przyjmuje zawsze przypadek, rodzaj oraz liczbę rzeczownika, który opisuje, a więc przyjmuje jego formę gramatyczną. W zdaniu pełni przede wszystkim rolę przydawki przymiotnikowej. Może więc dopasować się do podmiotu (Ptak wydał głośny dźwięk), orzecznika (On jest certyfikowanym sprzedawcą), dopełnienia (Naprawdę nudna lektura), okolicznika (Oglądałem wczorajsze wiadomości) czy przydawki dopełnieniowej (Widziałem ogród z fioletowym płotem).

Przymiotnik w poprawnie gramatycznym zdaniu pozostaje w związku zgody z podmiotem, orzeczeniem, dopełnieniem, przydawką dopełnieniową oraz okolicznikiem. W bardziej rozbudowanych komunikatach przymiotnik wchodzi w związek przynależności lub zgody z własnymi określeniami, które wzbogacają opis:

  • z rzeczownikiem: aktorka pragnąca uwagi
  • z przysłówkami: bardzo niesmaczny obiad
  • wyrażeniami przyimkowymi: chłopiec czerwony ze wstydu.

W zdaniach istotny jest również szyk przymiotnika – zmienia on znaczenie danego słowa, szczególnie w przypadku, w którym chcemy precyzyjnie określić bądź nazwę gatunkową, bądź cechę charakterystyczną danej rzeczy, sztuki lub zjawiska. W określeniu „zielona żaba” komunikat skupia się na przekazaniu informacji dotyczącej cechy tego zwierzęcia. Natomiast fraza „żaba zielona” może przywodzić na myśl nazwę gatunkową, co odsyła do bardziej rozbudowanych informacji. Podobnie rzecz ma się w przypadku określenia np. sztuka abstrakcyjna i abstrakcyjna sztuka – pierwszy przypadek odnosi odbiorę do konkretnego nurtu w malarstwie, drugi natomiast: do cech lub wartościowania opisywanej sztuki. Podobne różnice odsyłają bezpośrednio do zagadnień związanych z poprawnością językową i składniową. Poprawnie stworzone zdanie jest komunikatem, który musi zachować swoją przejrzystość i być zrozumiałym dla odbiorcy. Przymiotniki uzupełniają wypowiedź o konkretne informacje, jednak zarówno ich odmiana, stopniowanie jak i szyk wpływa znacząco na jakość komunikatu.


Czytaj dalej: Co to są głoski?