„Sto lat samotności” to powieść kolumbijskiego pisarza Gabriela Garcíi Márqueza, opublikowana po raz pierwszy w 1967 roku przez wydawnictwo Sudamericana w Buenos Aires. Utwór, noszący oryginalny tytuł Cien años de soledad, uznawany jest za jedno z najważniejszych dzieł literatury iberoamerykańskiej i światowej. Książka przyniosła autorowi międzynarodową sławę i stała się jednym z najważniejszych przykładów realizmu magicznego, czyli nurtu, w którym wydarzenia fantastyczne i nadnaturalne przedstawiane są jako naturalna część codziennego życia.
Powieść przedstawia wielopokoleniowe dzieje rodu Buendíów, którego patriarcha, José Arcadio Buendía, zakłada fikcyjną osadę Macondo. Miasteczko początkowo istnieje w odosobnieniu, z dala od świata zewnętrznego, a jego mieszkańcy poznają nowe wynalazki dzięki przybywającym co jakiś czas Cyganom. Szczególną rolę odgrywa Melquíades, przyjaciel założyciela Macondo, który przynosi do wioski wiedzę, tajemnicę i przepowiednie zapisane w zagadkowych pergaminach. Losy rodziny od początku naznaczone są powtarzalnością imion, charakterów, namiętności, błędów oraz lękiem przed kazirodczą klątwą.
W kolejnych częściach utworu Macondo przechodzi przemianę od niemal mitycznej osady do miasta włączonego w historię Kolumbii i świata. Do miejscowości docierają polityka, wojny domowe, kolej, cudzoziemcy, Kompania Bananowa oraz konflikty społeczne. Jedną z najważniejszych postaci jest pułkownik Aureliano Buendía, który bierze udział w wojnach między liberałami a konserwatystami, organizuje liczne powstania, lecz ostatecznie doświadcza samotności, rozczarowania i jałowości walki. Ważnym wydarzeniem jest także strajk robotników Kompanii Bananowej i masakra, której pamięć zostaje później wyparta przez mieszkańców oraz oficjalną wersję historii.
„Sto lat samotności” łączy sagę rodzinną, powieść historyczną, mit założycielski i filozoficzną opowieść o czasie. García Márquez pokazuje świat, w którym historia nie rozwija się prostą linią, lecz powraca w kolejnych pokoleniach pod postacią tych samych pragnień, grzechów, obsesji i porażek. Samotność dotyczy niemal wszystkich bohaterów: jedni izolują się w pracy, inni w wojnie, miłości, dumie, szaleństwie albo pamięci. Równocześnie w powieści zwykłe wydarzenia sąsiadują z cudownymi: zmarli powracają jako duchy, epidemia bezsenności odbiera ludziom pamięć, Piękna Remedios unosi się do nieba, a żółte motyle towarzyszą Mauriciowi Babilonii.
Zakończenie powieści ma charakter symboliczny i katastroficzny. Ostatni Aureliano odczytuje pergaminy Melquíadesa i odkrywa, że zawierały one zapisaną wcześniej historię całego rodu Buendíów oraz przepowiednię jego zagłady. Narodziny dziecka ze świńskim ogonem oznaczają spełnienie dawnego lęku Urszuli, a potężna wichura niszczy Macondo, zamykając dzieje miasta i rodziny. Powieść Garcíi Márqueza jest więc opowieścią o pamięci, przemijaniu, powtarzalności historii, klęsce utopii i samotności człowieka. Jej znaczenie potwierdza fakt, że została przetłumaczona na dziesiątki języków, sprzedana w milionach egzemplarzy i uznana za jedną z najważniejszych książek napisanych po hiszpańsku.