Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, fot: Kurier Codzienny, Narodowe Archiwum Cyfrowe
Wiersz „Telefon” Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej ukazał się w tomiku „Różowa magja” wydanym w 1924 roku. Poetka była wówczas związana z kręgiem skamandrytów. Zafascynowana nowoczesnością i miejskim życiem, chętnie czyniła bohaterami swoich utworów zwykłe przedmioty. W wierszu „Telefon” takim przedmiotem jest słuchawka telefoniczna, symbol nowej epoki techniki. Poetka ukazuje ją z charakterystyczną dla siebie kobiecą wrażliwością i zmysłowością.
Spis treści
„Telefon” jest przykładem liryki bezpośredniej. Podmiot liryczny ujawnia swoją obecność poprzez czasowniki w pierwszej osobie liczby pojedynczej („trzymam”) oraz zaimki dzierżawcze („w sercu moim”). W dwóch ostatnich strofach wypowiedź przybiera formę liryki zwrotu do adresata. Podmiot zwraca się najpierw do słuchawki („Słuchawko hebanowa”, „trąbko pełna milczenia”), a następnie do przedmiotów w ogóle („czy to wy cud tworzycie, przedmioty”).
Pod względem kompozycyjnym wiersz składa się z czterech czterowersowych strof. Pojawiają się rymy parzyste (poczyna – wina, słońce – skarbonce, sznurze – stróżem, diament – zamęt). Charakterystyczną cechą budowy utworu są liczne przerzutnie: zdanie rozpoczęte w jednym wersie kończy się pierwszym słowem wersu następnego („zielonym / sznurze”, „rozkwitłą / różę”, „w lewej / dłoni”, „azylu u końca / drogi”). Słowa otwierające wersy rymują się przy tym między sobą („dzwoni – dłoni”, „drogi – trwogi”, „czynne – inne”), co tworzy dodatkowy układ rymów wewnętrznych. Utwór kończy się pytaniem retorycznym.
Poetka posługuje się bogatym zestawem środków stylistycznych. Obecne są liczne epitety: „słuchawka hebanowa”, „zielonym sznurze”, „dziwny cud”, „rozkwitłą różę”, „najlepszego wina”, „słodka myśl ciekawa”, „małe, ciemne, ciepłe własne słońce”, „słodkiej trwogi”, „głos miły”, „rżnięty diament”. Poetka zastosowała również wiele porównań: „trzymam jak rozkwitłą różę”, „jak czarkę pełną najlepszego wina”, „jak muszlę płaską”, „jak małe, ciemne, ciepłe własne słońce”, „jak dukat w skarbonce”, „jak przy szeptaniu z swym aniołem stróżem”, „głos miły lśni, jak rżnięty diament”. W utworze występują metafory: „dziwny cud poczyna”, „cud na sznurku”, „azylu u końca drogi”, „myśl biegnie po zielonym sznurze”, „trąbko pełna milczenia i szeptów”. Pojawia się personifikacja myśli, która „dzwoni” i „biegnie”. Obecne są wyrazy dźwiękonaśladowcze: „tercząc”, „dzwoni”, „dźwięczał”. W sformułowaniu „głos miły lśni” występuje synestezja. Poetka stosuje też oksymorony: „ozięble czynne” i „słodkiej trwogi”. Obecne są również powtórzenia („trzymam ją w lewej ręce, trzymam jak rozkwitłą różę”) i apostrofy („Słuchawko hebanowa”).
Wiersz Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej jest przykładem nobilitacji zwykłego, codziennie używanego przedmiotu. Telefon, urządzenie z pozoru banalne, zostaje w utworze uwznioślony i otoczony niemal religijną czcią. Służą temu przede wszystkim porównania. Słuchawka przypomina podmiotowi lirycznemu „rozkwitłą różę”, tradycyjny symbol miłości, oraz „czarkę pełną najlepszego wina”, która kojarzy się z odświętnością i upojeniem. Poetka świadomie zastępuje dawne, przebrzmiałe rekwizyty miłosne nowoczesnym przedmiotem. W jej epoce to właśnie telefon, a nie róża, łączy kochanków i pozwala usłyszeć ukochany głos. Choć w wierszu nie pada słowo „miłość”, cały utwór jest zapisem uczucia. Rozmowa telefoniczna ma intymny charakter. Kobieta trzyma słuchawkę „w lewej ręce”, czyli po stronie serca. Słuchawka jest dla niej „własnym słońcem”, a głos rozmówcy „dźwięczy z cicha, jak dukat w skarbonce”. To porównanie pokazuje, że każde słowo ukochanej osoby jest dla podmiotu lirycznego cennym skarbem, zbieranym i przechowywanym z czułością. Z kolei porównanie do „szeptania z swym aniołem stróżem” nadaje rozmowie wymiar niemal sakralny i podkreśla poczucie bezpieczeństwa oraz bliskości.
Język wiersza jest zmysłowy, co stanowi cechę charakterystyczną poezji Pawlikowskiej. Słuchawkę poznajemy wzrokiem (hebanowa czerń, zielony sznur, blask diamentu), dotykiem („ciepłe”, trzymanie w dłoni), słuchem („dzwoni”, „dźwięczał”, szepty) i pośrednio smakiem (wino). Wyrazy dźwiękonaśladowcze oraz synestezja „głos miły lśni” oddają wyjątkowość przeżycia: głos ukochanego jest dla podmiotu jednocześnie dźwiękiem i światłem. Oksymoron „słodka trwoga” wyraża ambiwalentne emocje zakochanej kobiety, u której radość miesza się z niepokojem i wzruszeniem.
Istotną funkcję pełnią metafory drogi. Myśl „biegnie po zielonym sznurze”, a słuchawka jest „azylem u końca drogi”. Kabel telefoniczny staje się więc symbolem więzi łączącej dwoje ludzi mimo dzielącej ich odległości. Słuchawka jest miejscem schronienia, w którym rozmówcy spotykają się, choć fizycznie są daleko od siebie. Długie wersy i liczne przerzutnie oddają płynność i ciągłość tej wędrówki myśli, a rymy na początku wersów nadają utworowi śpiewność, przypominającą melodyjne głosy zakochanych.
Kluczowa dla wymowy wiersza jest ostatnia strofa. Podmiot liryczny zadaje pytanie, czy cud rzeczywiście tworzą przedmioty, „ozięble czynne”, czyli sprawne, ale pozbawione uczuć, czy też źródłem cudu jest jego własne serce. Oksymoron „ozięble czynne” podkreśla różnicę między chłodną techniką a gorącym uczuciem. Odpowiedź, choć niewypowiedziana wprost, zdaje się oczywista: prawdziwy cud rodzi się w sercu kochającego człowieka.
Wiersz „Telefon” dobrze oddaje charakter poezji Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej i jej związki ze Skamandrem. Widać w nim zainteresowanie codziennością i nowoczesną cywilizacją, zmysłową wrażliwość oraz kobiecą perspektywę przeżywania miłości. Poetka przekonuje, że poezja może dotyczyć nawet najzwyklejszych przedmiotów, jeśli ludzie wykorzystują je do kontaktu z kimś bliskim. Utwór ma przy tym wymiar uniwersalny: przypomina, że to nie rzeczy nadają wartość naszemu życiu, lecz emocje, które z nimi wiążemy.
Aktualizacja: 2026-10-01 18:37:13.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.