„Książę” to traktat polityczny, którego autorem jest Niccolò Machiavelli. Stał się on źródłem doktryny politycznej, która nosi nazwę makiawelizmu. Jest to najsłynniejsze dzieło tego filozofa.
Spis treści
Machiavelli dzieli państwa na republiki i monarchie, przy czym monarchie mogą być dziedziczne albo nowe. Monarchie dziedziczne łatwiej utrzymać, ponieważ poddani są przyzwyczajeni do dynastii, natomiast nowe wymagają większej ostrożności. Władca powinien zachować dawne prawa, usuwać zagrożenia, nie wzmacniać rywali lub zamieszkać w zdobytym kraju. Państwa scentralizowane trudniej podbić, ale łatwiej utrzymać po zwycięstwie. Szczególnie trudne jest panowanie nad dawnymi republikami, ponieważ pamięć o wolności sprzyja buntom. Najpewniejszą podstawą nowej władzy są własne zdolności i własne wojsko. Władca zależny od szczęścia lub cudzej pomocy musi stworzyć własne zaplecze, czego próbował Cezar Borgia. Władzę można zdobyć także przez zbrodnię, lecz takie działania nie przynoszą sławy, a okrucieństwo powinno być ograniczone. Władca obywatelski powinien zabiegać o poparcie ludu. Siła państwa zależy od zdolności do samodzielnej obrony, zapasów i lojalności mieszkańców. Państwa kościelne są trwałe dzięki religii i dawnym prawom. Wojska najemne i pomocnicze są niebezpieczne, dlatego państwo powinno opierać się na własnych żołnierzach. Książę musi zajmować się sztuką wojenną także w czasie pokoju. Nie może zawsze postępować zgodnie z idealnymi zasadami moralnymi, lecz powinien dostosowywać działania do sytuacji. Nadmierna hojność może zubożyć państwo, a nadmierna łagodność doprowadzić do nieporządku. Jeśli władca nie może być jednocześnie kochany i budzić strachu, bezpieczniejszy jest strach, o ile nie przeradza się w nienawiść. Powinien posługiwać się zarówno prawem, jak i siłą, a czasem odstąpić od obietnicy, gdy wymaga tego bezpieczeństwo państwa. Musi unikać pogardy oraz szanować majątek i honor poddanych. Warownie są użyteczne zależnie od okoliczności, a najlepszą ochroną pozostaje brak nienawiści ludu. Dobre imię przynoszą wielkie przedsięwzięcia i zdecydowanie. Władca powinien dobierać lojalnych ministrów, słuchać mądrych doradców, lecz decyzje podejmować samodzielnie. Włoscy książęta tracili państwa przez własne błędy i zależność od cudzych sił. Los wpływa na ludzkie sprawy, ale można ograniczać jego skutki przez przezorność i dostosowanie się do okoliczności. Na końcu Machiavelli wzywa Medyceuszy do zjednoczenia Italii i uwolnienia jej od obcych wojsk.
Państwa dzielą się na republiki i monarchie. Monarchie mogą być dziedziczne, gdy od dawna rządzi w nich ten sam ród, albo nowe. Nowe państwa powstają jako samodzielne organizmy lub zostają przyłączone do już istniejących monarchii. Mogły wcześniej podlegać władcy albo być wolne, a zdobywa się je dzięki szczęściu lub własnym umiejętnościom.
Monarchie dziedziczne łatwiej utrzymać niż nowe, ponieważ poddani są przyzwyczajeni do panującej dynastii. Władca powinien zachowywać dawny porządek i ostrożnie wprowadzać zmiany. Jeśli nie popełnia poważnych błędów, może długo utrzymać władzę, a nawet po jej utracie odzyskać państwo, gdy osłabnie jego przeciwnik.
Nowe państwa są trudniejsze do utrzymania, ponieważ poddani często buntują się przeciw nowej władzy. Władca powinien zachować dawne prawa, usunąć poprzednią dynastię, zamieszkać w zdobytym kraju lub założyć kolonie, wspierać słabszych i osłabiać możnych. Powinien też przewidywać zagrożenia i nie wzmacniać rywali.
Państwa mogą być rządzone przez władcę i zależnych od niego urzędników albo przez władcę oraz wpływowych możnych. Pierwszy typ trudno podbić, lecz łatwo utrzymać po zwycięstwie. Tak było z państwem Dariusza, dlatego następcy Aleksandra zachowali władzę. Trudności wynikały głównie z ich własnych sporów.
Państwem przyzwyczajonym do wolności można rządzić przez jego zniszczenie, osobisty pobyt władcy albo pozostawienie dawnych praw i powierzenie rządów miejscowym. Najtrudniej utrzymać dawne republiki, ponieważ pamięć o wolności sprzyja buntom. Najpewniejszym sposobem jest ich zniszczenie lub zamieszkanie w nich.
Nowe państwo najtrudniej zdobyć, lecz łatwiej je utrzymać, jeśli władca zawdzięcza pozycję własnej dzielności, a nie szczęściu. Musi umieć wykorzystać sprzyjającą okazję, wprowadzić nowy porządek i pokonać jego przeciwników. Najpewniejszy jest ten, kto opiera się na własnych siłach, wojsku i zdolnościach.
Władca, który zdobył państwo dzięki szczęściu lub obcej pomocy, łatwo obejmuje władzę, lecz trudno ją utrzymuje. Musi uniezależnić się od cudzych sił, zdobyć własne wojsko, poparcie poddanych i usunąć zagrożenia. Cezar Borgia próbował tak postępować, lecz jego plany zniweczyły śmierć ojca i własna choroba.
Władzę można zdobyć także dzięki zbrodni i nieuczciwości. Agatokles i Oliveretto utrzymali się dzięki przemocy i usuwaniu przeciwników, lecz ich czyny nie przyniosły im sławy. Okrucieństwo powinno być zastosowane jednorazowo dla umocnienia rządów, a później zastąpione korzyściami dla poddanych.
Władzę obywatelską można zdobyć dzięki poparciu ludu lub możnych. Bezpieczniejsza jest przychylność ludu, który pragnie przede wszystkim uniknąć ucisku, podczas gdy możni mogą dążyć do własnych korzyści i spiskować. Władca powinien więc zabiegać o poparcie poddanych i sprawić, by czuli, że jego rządy są im potrzebne.
Siła państwa zależy od tego, czy potrafi ono samodzielnie się bronić. Władca, który nie może wystawić odpowiedniej armii, powinien umocnić miasto, zgromadzić zapasy i dbać o poparcie mieszkańców. Dobrze ufortyfikowane państwo, mające żywność, broń i wierny lud, może skutecznie przetrwać nawet długie oblężenie.
Państwa kościelne trudno zdobyć, lecz łatwo utrzymać, ponieważ ich siłę podtrzymują dawne prawa i autorytet religii. Papieże nie muszą bronić władzy tak jak świeccy książęta. Znaczenie Kościoła wzrosło szczególnie za Aleksandra VI i Juliusza II, którzy osłabili przeciwników i rozszerzyli wpływy papiestwa.
Podstawą trwałego państwa są dobre prawa i silna armia. Wojska najemne i posiłkowe są niebezpieczne, ponieważ brakuje im lojalności, dyscypliny i odwagi, a ich dowódcy mogą zagrozić władcy. Państwo powinno więc opierać obronę na własnych żołnierzach, gdyż cudze wojska prowadzą do słabości i upadku.
Wojska pomocnicze są jeszcze bardziej niebezpieczne niż najemne, ponieważ podlegają obcemu władcy i po zwycięstwie mogą podporządkować sobie tego, komu pomagały. Najpewniejsze jest wojsko narodowe, złożone z własnych poddanych i obywateli. Państwo bez własnej armii pozostaje zależne od szczęścia i cudzej siły.
Władca powinien przede wszystkim zajmować się sztuką wojenną, ponieważ od niej zależy utrzymanie państwa. Powinien ćwiczyć wojsko, poznawać teren i studiować działania dawnych wodzów, aby być gotowym na wojnę także w czasie pokoju. Zaniedbanie spraw wojskowych prowadzi do utraty władzy, państwa i szacunku.
Władca nie może kierować się wyłącznie wyobrażeniem o tym, jaki powinien być, lecz musi brać pod uwagę rzeczywistość. Nie da się zawsze postępować zgodnie z cnotą, dlatego dla utrzymania państwa trzeba czasem używać środków uznawanych za naganne. Najważniejsze jest unikanie wad, które mogą doprowadzić do utraty władzy.
Nadmierna hojność może doprowadzić władcę do utraty majątku, zwiększania podatków i nienawiści poddanych. Dlatego lepiej uchodzić za oszczędnego, jeśli dzięki temu państwo zachowuje środki na obronę i wojny. Hojność jest korzystna głównie wtedy, gdy rozdaje się dobra, które nie należą do władcy ani jego poddanych.
Władca powinien dążyć do łagodności, lecz nie może dopuścić, aby pobłażliwość prowadziła do chaosu. Jeśli nie da się jednocześnie wzbudzać miłości i strachu, bezpieczniej jest budzić strach, ponieważ jest on trwalszy. Należy jednak unikać nienawiści, a zwłaszcza odbierania poddanym majątku i godzenia w ich rodziny.
Władca powinien umieć posługiwać się zarówno prawem, jak i siłą, naśladując zarazem lisa i lwa. Gdy dotrzymanie obietnicy szkodzi państwu lub znikają przyczyny jej złożenia, może od niej odstąpić. Powinien też potrafić ukrywać swoje zamiary i zachowywać pozory uczciwości, ludzkości, religijności oraz wierności.
Władca powinien przede wszystkim unikać nienawiści i pogardy. Nie może naruszać majątku ani honoru poddanych, a w działaniu powinien okazywać zdecydowanie, odwagę i siłę. Poparcie ludu chroni go przed spiskami, ponieważ przeciwnicy mają mniejsze szanse powodzenia, gdy społeczeństwo nie pragnie zmiany władzy.
Środki służące bezpieczeństwu państwa należy dobierać do okoliczności. Nowy władca powinien raczej uzbrajać poddanych niż ich rozbrajać, a podsycanie sporów wewnętrznych osłabia państwo. Warownie bywają użyteczne, lecz nie zastąpią poparcia mieszkańców. Najlepszą ochroną władcy jest unikanie nienawiści ludu.
Władca zdobywa dobre imię przez wielkie przedsięwzięcia, zdecydowane działania oraz wyraziste przykłady nagradzania zasług i karania występków. Powinien jawnie opowiadać się po jednej ze stron konfliktu zamiast pozostawać neutralnym, wspierać działalność poddanych i dbać o to, aby jego czyny świadczyły o wielkości oraz stanowczości.
O wartości władcy świadczą ludzie, których wybiera na ministrów. Powinien otaczać się osobami zdolnymi i lojalnymi, które dbają o jego interesy, a nie o własne korzyści. Dobrego ministra należy odpowiednio wynagradzać i obdarzać zaszczytami, aby pozostał wierny. Władca musi też umieć właściwie oceniać jego działania i rady.
Aby uniknąć pochlebców, władca powinien wybrać mądrych doradców i pozwalać im mówić prawdę w sprawach, o które sam pyta. Powinien wysłuchać ich opinii, lecz decyzje podejmować samodzielnie i konsekwentnie się ich trzymać. Roztropność monarchy decyduje o jakości rad, dlatego nie może bezkrytycznie podlegać doradcom.
Włoscy książęta utracili państwa nie z powodu losu, lecz własnych błędów. Zaniedbywali wojsko, nie zdobywali poparcia ludu albo nie potrafili podporządkować sobie możnych. W spokojnych czasach nie przygotowali się na przeciwności, a później liczyli na odzyskanie władzy dzięki cudzej pomocy zamiast polegać na własnych siłach.
Los wpływa na część ludzkich spraw, lecz pozostała część zależy od działań człowieka. Władca może ograniczyć skutki przeciwności, jeśli zawczasu się do nich przygotuje. Powodzenie zależy również od dopasowania sposobu działania do okoliczności, dlatego człowiek, który nie potrafi zmienić swojego postępowania wraz ze zmianą sytuacji, może ponieść klęskę.
Italia znajduje się w stanie rozbicia, osłabienia i zależności od obcych wojsk, dlatego potrzebuje przywódcy zdolnego ją zjednoczyć i wyzwolić. Machiavelli zwraca się do Medyceuszy, wskazując sprzyjający moment do podjęcia tego zadania. Wzywa do wystąpienia przeciw cudzoziemcom i wykorzystania szansy na uwolnienie kraju.
Aktualizacja: 2026-09-28 11:21:19.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.