Akcja powieści Wiesława Myśliwskiego „Traktat o łuskaniu fasoli” rozgrywa się niemal w całości podczas jednego wieczoru, gdy narrator prowadzi ze swoim gościem długi monolog, przywołując kolejne postaci i zdarzenia ze swojego burzliwego życia. Każda z pojawiających się w tej opowieści osób, nawet ta wspomniana zaledwie przelotnie, pozostawia trwały ślad w psychice bohatera i współtworzy jego portret jako człowieka.
Spis treści
Główny bohater i jednocześnie jedyny głos w powieści, starszy mężczyzna pracujący jako stróż domków letniskowych nad sztucznym zalewem, powstałym w miejscu jego rodzinnej wsi. Jako dziecko przeżył wojnę, ukrywając się w dole na kartofle, później wędrował z partyzantami, trafił do szkoły, a część dorosłego życia spędził jako muzyk grający na saksofonie za granicą.
Milczący mężczyzna, który przychodzi do narratora kupić fasolę i zostaje z nim na wspólne łuskanie. Jego twarz i głos wydają się narratorowi znajome, choć nigdy nie udaje się ustalić, kim naprawdę jest. Funkcjonuje głównie jako słuchacz, wywołujący swoją obecnością lawinę wspomnień. Jego tajemnicza, niedopowiedziana natura sprawia, że momentami przypomina zjawę z przeszłości narratora.
Mężczyzna, który wraca z wojny odmieniony, emocjonalnie wycofany i zdystansowany wobec rodziny. Wyznaje synowi w dramatycznej spowiedzi, że to on, jako żołnierz, znalazł go ukrytego w dole na kartofle, lecz rozczarowany tym odkryciem, zatrzasnął drzwiczki i skłamał, że nikogo tam nie ma. Ten czyn staje się dla niego osobistą traumą, z którą nigdy się nie pogodził, a jego wyznanie ma być formą pokuty, nie prośbą o przebaczenie.
Kobieta prowadząca dom, która każdego wieczoru zapalała naftową lampę przed wspólnym łuskaniem fasoli, co dla małego chłopca stawało się rytuałem oczekiwanym z utęsknieniem. To ona wysłała syna rankiem po kartofle do dołu w dniu, gdy żołnierze podpalili gospodarstwo, nieświadomie ratując mu w ten sposób życie. Przez lata własnoręcznie tkała i haftowała lniany obrus używany wyłącznie na wigilię, co świadczy o jej przywiązaniu do rodzinnych tradycji.
Weteran czterech wojen, człowiek naznaczony przemocą, o której opowiada wnukowi z chłodnym dystansem, między innymi historię zabicia trzech żołnierzy w obronie własnego życia. Cierpi z powodu tego, że nigdy nic mu się nie śni, co traktuje jako osobistą krzywdę ze strony losu. Po samobójczej śmierci syna, stryja Jana, pogrąża się w rozpaczy, choć nigdy nie mówi o tym wprost.
Kobieta znana w okolicy jako znawczyni snów, do której przychodzili ludzie z całej wsi, by tłumaczyła im nocne wizje. W rodzinnym domu każdego ranka przy śniadaniu odbywał się rytuał opowiadania snów, w którym nie uczestniczył jedynie dziadek, pozbawiony zdolności śnienia. Uczyła wnuka i jego siostry łuskania fasoli od najmłodszych lat, traktując tę czynność jako element wychowania równie ważny jak nauka szkolna.
Brat ojca narratora, który popełnia samobójstwo przez powieszenie, choć przez lata pozostaje obecny we wspomnieniach chłopca jako postać niemal żywa. To on podarował narratorowi pierwsze organki i namówił go do nauki gry na saksofonie. Pojawia się ponownie jako zjawa w momencie, gdy zrozpaczony narrator sam próbuje odebrać sobie życie, powstrzymując go słowami o braku różnicy między istnieniem a śmiercią.
Siostry narratora, wraz z nim uczone od dziecka łuskania fasoli przy babce i matce w rodzinnym domu.
Sąsiedzi mieszkający w głębi lasu, znani z wielopokoleniowej tradycji rzeźbienia w drewnie scen biblijnych, w tym ogromnej rzeźby przedstawiającej Ostatnią Wieczerzę ustawionej wśród drzew. Ich prace budziły w małym narratorze zarówno podziw, jak i lęk, prowadząc nawet do koszmarów sennych.
Młoda partyzantka, która odnajduje ukrywającego się w dole chłopca i zabiera go do oddziału. Na nowo uczy go mówić, opiekuje się nim i czyta mu bajki, stając się dla niego jedyną bliską osobą po utracie rodziny. Ginie podczas nocnej akcji zbrojnej, zanim zdążyła dokończyć opowiadaną historię, co pozostawia w chłopcu trwałe poczucie niedopowiedzenia i straty.
Samotna wdowa po leśniczym zabitym przez wojsko, pod której opiekę partyzanci oddają chorego chłopca po śmierci sanitariuszki. Czule się nim zajmuje i odkarmia go, jednak wybucha gniewem, gdy chłopiec w tajemnicy przymierza zakazany kapelusz jej zmarłego męża. To właśnie ucieczka od niej otwiera kolejny etap tułaczki narratora, gdy zaczyna żyć jako mały sprzedawca w pociągach.
Niezwykle inteligentne i przywiązane do narratora zwierzę z rodzinnego gospodarstwa, traktowane niemal jak członek rodziny, co uwieczniało nawet wspólne zdjęcie, na którym matka trzyma ją na rękach jak dziecko. W dniu pożaru wytoczyła się z płonącego chlewa i podeszła do drzwiczek dołu na kartofle, gdzie ukrywał się chłopiec, przez co została w akcie bezsilnej wściekłości zastrzelona przez żołnierza.
Pijący, lecz utalentowany pedagog, który mimo nałogu uczy narratora gry na instrumentach. Podczas szkolnego buntu zostaje aresztowany przez komisję śledczą bez żadnych realnych dowodów winy. Jego postać symbolizuje kruchość ludzkiej godności w zderzeniu z bezdusznym systemem.
Spawacz na budowie, były kleryk, który odszedł z seminarium. Zostaje zmuszony szantażem do potajemnego udzielenia ślubu zakochanej dziewczynie. Wkrótce ginie, spadając z rusztowania.
Pracownica stołówki na budowie, znana z pięknego, grubego warkocza, w której narrator skrycie się podkochiwał. Zakochana w zagranicznym inżynierze, bierze potajemny ślub udzielony przez „Księdza”, lecz po ceremonii zostaje przez mężczyznę porzucona. Po śmierci ukochanego oraz odkryciu, że ślubu udzielił jej zwykły spawacz, nadal upiera się, że jest mężatką.
Sparaliżowany, dawny zawodowy saksofonista, który przez wiele miesięcy uczy narratora gry na swoim złotym instrumencie, kładąc nacisk na oddech i emocjonalne zaangażowanie. Ich relacja kończy się konfliktem, gdy żąda od ucznia rezygnacji z orkiestry zakładowej. Wkrótce umiera przy pracy.
Starszy, kulejący mężczyzna, opiekun zniszczonego podczas wojny kościoła, który odnajduje narratora grającego na saksofonie wśród ruin. Przekonany, że Bóg jest przede wszystkim muzyką, prosi go o pomoc w odgruzowywaniu zasypanych organów. Po pewnym czasie przestaje się pojawiać, a narrator podejrzewa, że zmarł.
Przedwojenny sprzedawca kapeluszy, prowadzący teraz upaństwowiony sklep, w którym narrator kupuje swój pierwszy, wymarzony kapelusz.
Kobieta, u której narrator był zakwaterowany podczas pracy na budowie razem z czterema innymi, głośno chrapiącymi mężczyznami. Pewnej bezsennej nocy zaprasza go do swojego łóżka, opowiadając o traumatycznych doświadczeniach z przeszłości oraz rozterkach związanych z wyborem kolejnego męża.
Kobieta, którą narrator poznał dzięki temu, że podczas przyjęcia poprosił jedynie o szklankę mleka, co odróżniało go od innych gości. To ona zaprowadziła go do zielarza, dzięki któremu wyleczył się z owrzodzenia dwunastnicy. Małżeństwo rozpadło się nie z powodu choroby, lecz odmiennych pragnień dotyczących posiadania dzieci.
Starsza od narratora kobieta, poznana przypadkowo w pociągu i wielokrotnie odnajdywana w przypadkowych miejscach, z wytatuowanym numerem na przedramieniu, którego pochodzenia nigdy nie wyjaśnia. Łączy ją z narratorem burzliwy, przerywany rozstaniami związek naznaczony wstydem i milczeniem o przeszłości.
Właściciel domku letniskowego, w którym zatrzymuje się narrator, poznany za granicą podczas występu orkiestry. Przez lata utrzymuje z narratorem korespondencyjną znajomość, zapraszając go nad zalew. Wkrótce potem znika bez śladu, zostawiając jedynie klucz do domku.
Dwa psy uratowane przez narratora: Reks, znaleziony na wpół żywy i uwiązany w lesie, oraz Łapś, ocalony przed utopieniem, gdy jeden z gości ośrodka chciał pozbyć się niechcianego szczeniaka.
Aktualizacja: 2026-09-09 17:41:38.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.