„Synagoga Szatana” to esej z roku 1902, którego autorem jest Stanisław Przybyszewski. Dzieło to dotyczy przede wszystkim czarownictwa i czarownic, a także procesu oddawania się złu przez średniowieczne kobiety.
Spis treści
Swój esej Przybyszewski rozpoczyna od opisu chorób i zaburzeń nerwowych, które miały być rozpowszechnione w średniowieczu. Wymienia „święty ogień”, trąd, taniec świętego Wita oraz wielką histerię utożsamianą z opętaniem. To właśnie z nią łączy czarownictwo, zwłaszcza wśród kobiet, przypisując chorym wizje, katalepsję, brak czucia i niezwykłą odporność na ból. Następnie przedstawia związek czarownictwa z manicheizmem i herezją katarów. Opisuje ich naukę o równorzędnym istnieniu dobra i zła, tajemne obrzędy, wrogość wobec chrześcijaństwa oraz brutalne prześladowania albigensów. Według autora dawne idee manichejskie stopniowo przekształciły się w kult szatana.
Dalej Przybyszewski przechodzi do psychologii czarownicy. Kobieta żyjąca w złych warunkach, poniżana i podatna na zaburzenia nerwowe doświadcza wizji szatana, a później trafia do starej wiedźmy, od której otrzymuje maść. Po jej użyciu zapada w kataleptyczny sen i przeżywa wizję podróży na sabat. Sabat zostaje opisany jako zgromadzenie pełne dzikich tańców, orgii, przemocy i bluźnierczych obrzędów. Uczestnicy wyrzekają się Boga, składają przysięgę szatanowi i zobowiązują się do odrzucenia chrześcijańskich zasad moralnych. Autor twierdzi, że sabaty miały rzeczywiste podstawy, a narkotyki, taniec i sugestia wywoływały wspólne wizje. Łączy je z dawnymi kultami pogańskimi i uważa za formę buntu przeciw Kościołowi. Ostatecznie sabat ukazuje jako próbę ucieczki od cierpienia życia poprzez ekstazę, zbrodnię, skrajne doznania i całkowite poddanie się złu.
Przybyszewski rozpoczyna esej od opisu chorób i zaburzeń nerwowych, które miały być rozpowszechnione w średniowieczu. Wspomina o „świętym ogniu”, trądzie, histeroepilepsji, tańcu świętego Wita oraz wielkiej histerii utożsamianej z opętaniem. Chorobie tej przypisuje wizje, somnambulizm, katalepsję, utratę czucia, niezwykłą odporność na ból, a nawet lewitację. Według Przybyszewskiego szczególnie często dotykała ona kobiety i stanowiła pierwszy krok ku czarownictwu. Czarownica miała przejawiać odwrócenie zwykłych praw natury i zachowania, a jej ciało w czasie napadów przybierało niezwykłe pozycje, wykazywało znieczulenie i rzekomą odporność na tortury czy ogień.
Następnie Przybyszewski łączy zjawisko czarownictwa z herezją katarów i wcześniejszym manicheizmem. Przedstawia ich naukę jako opartą na równorzędnym istnieniu dobra i zła oraz rozdzieleniu człowieka na pierwiastek duchowy i cielesny. Opisuje rozłam wewnątrz sekty. Jedni mieli służyć „świetlanemu” Bogu, inni zaś czcić bóstwo złe i uczestniczyć w tajemnych obrzędach. Z czasem filozoficzny charakter nauki zanikał, a na pierwszy plan wysuwała się wrogość wobec chrześcijaństwa. Przybyszewski wspomina o parodystycznych mszach, wyrzekaniu się wiary i profanowaniu symboli religijnych. Dalej opisuje krucjatę przeciw albigensom, masakry w Béziers, Carcassonne i innych miejscach oraz dalsze prześladowania sekt, które mimo represji miały przetrwać w ukryciu.
W kolejnej części autor przechodzi do psychologii czarownicy. Ukazuje średniowieczną kobietę jako osobę żyjącą w złych warunkach, zaniedbaną, poniżaną i podatną na choroby oraz zaburzenia nerwowe. Jej frustracja, lęk i pragnienie zemsty mają prowadzić do pierwszych wizji. Kobieta wybiega do lasu, traci poczucie czasu i przestrzeni, a następnie widzi szatana pod postacią mężczyzny. Wizja ta symbolizuje, według autora, jej oddanie się złu. Po powrocie przeżywa strach przed potępieniem, kolejne nocne omamy i spotkania z szatanem, który poleca jej udać się do starej czarownicy. Ta przekazuje jej maść i przedmiot związany z sektą.
Po użyciu maści kobieta zapada w kataleptyczny sen i ma wrażenie, że opuszcza ciało oraz wyrusza na sabat. Na miejscu widzi tłum kobiet, mężczyzn i dzieci, dzikie tańce, orgie i akty przemocy. Następnie pojawia się szatan, najczęściej pod postacią kozła, a zgromadzeni rozpoczynają parodię mszy i spowiedzi. Nowi członkowie wyrzekają się Boga, Chrystusa i chrztu, składają przysięgę wierności szatanowi oraz zobowiązują się do zachowania tajemnicy i pozyskiwania kolejnych wyznawców. Przybyszewski twierdzi, że po takim akcie człowiek miał całkowicie odrzucać dotychczasowe normy moralne. Przypisuje czarownicom trucicielstwo, zabijanie dzieci, niszczenie płodu, wywoływanie likantropii i inne zbrodnie.
W dalszym wywodzie autor broni przekonania, że średniowieczne sabaty nie były wyłącznie wymysłem. Uważa bowiem, że ich rzeczywisty przebieg łączył się z dawnymi kultami orgiastycznymi, a wizje uczestników wzmacniały narkotyki, taniec, sugestia i wspólny stan psychiczny. Opisuje maści używane przez czarownice jako środki odurzające i przywołuje przypadek badacza Kiesewettera, który miał umrzeć po eksperymentach z odnalezioną maścią. Sabat przedstawia jako zniekształconą syntezę dawnych kultów Kybeli, Astarty i Hekaty, przystosowaną do realiów chrześcijańskiego średniowiecza.
Na końcu Przybyszewski podkreśla, że podstawą sabatu była nienawiść do Kościoła, wzmacniana przez prześladowania, pozostałości pogaństwa oraz przekonanie opętanych, że rzeczywiście znajdują się pod władzą diabła. Manichejska idea złego Boga miała w ten sposób przekształcić się w kult antychrześcijańskiego szatana. Jednym z najważniejszych motywów oddania się złu było, według Przybyszewskiego, pragnienie silnych doznań, ekstazy i ucieczki od ciężaru życia. Cały wywód łączy więc czarownictwo, herezję, chorobę nerwową i kult szatana. Sabat staje się zatem w jego ujęciu formą upojenia, w której ludzie poprzez zbrodnię, rozpasanie i skrajne doświadczenia próbują zapomnieć o cierpieniu codziennego istnienia.
Przybyszewski w swoim eseju dąży do zrozumienia tego, co leżało u podstaw cierpienia i chorób kobiety średniowiecznej, a także tego, w jaki sposób pojmowano czarownictwo i kult szatana. Autor stara się pojąć, w jaki sposób średniowieczne warunki życia sprowadzały kobiety na drogę czarownictwa. Bada także postać samego szatana. Przybyszewski nie widzi w nim jednak wyłącznie symbolu zła. Zwrócenie się w stronę szatana oznacza bowiem wyrzeczenie się przyjętego porządku świata, na którym opiera się cywilizacja i otaczająca człowieka społeczność. Jego czciciele są zatem przede wszystkim buntownikami i myślą inaczej, niż narzuca im otoczenie. Szatan staje się w ten sposób symbolem buntu oraz wolności. Przybyszewski bada także zło i szuka jego przyczyn. Interpretuje je jako pierwotną siłę, której korzenie sięgają cierpienia doświadczanego przez człowieka. Cierpiące, zaniedbane kobiety stają się czarownicami i biorą udział w sabatach. Jest to zatem ich odpowiedź na sposób, w jaki są traktowane, oraz odwrócenie się od niesprawiedliwej społeczności. Szatan zaś staje się w eseju patronem jednostek wrażliwych, wybitnych, wyróżniających się na tle społeczności, takich, które myślą inaczej i są zdolne do krytycznego spojrzenia na rzeczywistość.
Aktualizacja: 2026-09-09 10:18:46.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.