Opowiadania Antona Czechowa ukazują codzienność mieszkańców XIX-wiecznej Rosji, często odsłaniając absurdy hierarchii społecznej, ludzkie słabości i mechanizmy rządzące relacjami między ludźmi. „Śmierć urzędnika” to krótki, ironiczny utwór o człowieku tak podporządkowanym urzędniczym konwenansom i lękowi przed zwierzchnikami, że pozornie błaha sytuacja doprowadza go do tragicznego końca.
Spis treści
Iwan Dmitrycz Czerwiakow podczas przedstawienia przypadkowo kichnął na wysokiego rangą urzędnika, Brizżałowa. Uznał to za poważne przewinienie i zaczął usilnie przepraszać. Mimo że radca nie przywiązywał do zdarzenia większej wagi, Czerwiakow nie potrafił uwolnić się od poczucia winy. Kolejne wizyty i przeprosiny doprowadziły Brizżałowa do irytacji. Gdy w końcu został stanowczo odprawiony, urzędnik załamał się psychicznie i wkrótce zmarł.
Iwan Dmitrycz Czerwiakow, skromny urzędnik pełniący funkcję intendenta, wybrał się pewnego wieczoru do teatru na przedstawienie „Dzwony kornewilskie”. Siedział w drugim rzędzie, obserwował scenę przez lornetkę i czuł się bardzo szczęśliwy. W pewnym momencie niespodziewanie kichnął. Początkowo nie uznał tego za nic nadzwyczajnego, ponieważ kichanie jest naturalną reakcją człowieka. Po chwili rozejrzał się jednak, aby sprawdzić, czy przypadkiem nikomu nie przeszkodził. Zauważył wtedy siedzącego przed nim starszego mężczyznę, który wycierał rękawiczką łysinę i szyję. Czerwiakow rozpoznał w nim cywilnego generała z wydziału komunikacji, Bryzżałowa. Przeraził się, ponieważ zrozumiał, że podczas kichnięcia przypadkowo go opluł.
Czerwiakow natychmiast nachylił się w stronę generała i zaczął go przepraszać. Wyjaśnił, że wszystko wydarzyło się nieumyślnie. Bryzżałow odpowiedział spokojnie, że nic się nie stało, i poprosił urzędnika, aby przestał mu przeszkadzać w oglądaniu przedstawienia. Czerwiakow na chwilę powrócił więc do obserwowania spektaklu, ale wcześniejsza przyjemność z pobytu w teatrze całkowicie zniknęła. Bohater zaczął rozmyślać o swoim zachowaniu i obawiać się, że generał mógł poczuć się urażony.
Podczas antraktu Czerwiakow ponownie podszedł do Bryzżałowa. Jeszcze raz przeprosił za całe zajście, próbując podkreślić, że nie zrobił tego celowo. Generał odpowiedział, że już dawno zapomniał o zdarzeniu, i okazał zniecierpliwienie. Słowa te nie uspokoiły jednak Czerwiakowa. Wręcz przeciwnie, urzędnik zaczął podejrzliwie obserwować zachowanie generała. Uznał, że Bryzżałow patrzy na niego nieprzyjaźnie i nie chce z nim rozmawiać. Czerwiakow zaczął się obawiać, że przełożony może pomyśleć, iż kichnięcie było celowe i w rzeczywistości chciał go obrazić.
Po powrocie do domu Czerwiakow opowiedział żonie o tym, co wydarzyło się w teatrze. Kobieta początkowo przestraszyła się, lecz uspokoiła się, gdy dowiedziała się, że Bryzżałow nie jest bezpośrednim przełożonym jej męża. Mimo to stwierdziła, że Czerwiakow powinien następnego dnia ponownie przeprosić generała, aby nie pomyślał, że urzędnik nie potrafi właściwie zachować się w towarzystwie. Czerwiakow zgodził się z żoną. Podkreślił, że właśnie tego się obawiał, ponieważ wcześniejsze przeprosiny generała nie przyniosły mu oczekiwanego uspokojenia.
Nazajutrz Czerwiakow specjalnie przygotował się do wizyty. Włożył nowy mundur urzędowy, ostrzygł się i udał się do Bryzżałowa. W poczekalni zobaczył wielu interesantów, których generał kolejno przyjmował. Kiedy nadeszła jego kolej, Czerwiakow przypomniał wydarzenie z poprzedniego wieczoru i znów zaczął przepraszać za przypadkowe kichnięcie. Bryzżałow nie chciał jednak do tego wracać. Uznał całą sprawę za głupstwo i natychmiast zwrócił się do następnej osoby oczekującej na rozmowę.
Reakcja generała jeszcze bardziej zaniepokoiła bohatera. Czerwiakow uznał, że Bryzżałow nie chce z nim rozmawiać, ponieważ nadal jest na niego zły. Kiedy generał zakończył przyjmowanie interesantów i skierował się do swoich pomieszczeń, urzędnik ruszył za nim. Ponownie tłumaczył, że niepokoi go jedynie z powodu szczerej skruchy i że wydarzenie w teatrze było całkowicie przypadkowe. Tym razem cierpliwość Bryzżałowa zaczęła się wyczerpywać. Generał stwierdził, że Czerwiakow najwyraźniej z niego drwi, po czym odszedł.
Czerwiakow był zaskoczony takim oskarżeniem. Nie potrafił zrozumieć, dlaczego jego przeprosiny zostały odebrane jako kpina. Poczuł nawet chwilową złość na generała i postanowił, że więcej nie będzie osobiście się przed nim tłumaczył. Zamierzał napisać list, w którym dokładnie przedstawiłby swoje intencje. Po powrocie do domu długo zastanawiał się jednak nad jego treścią i nie potrafił znaleźć odpowiednich słów. Ostatecznie zrezygnował z pisania i zdecydował, że następnego dnia jeszcze raz osobiście odwiedzi Bryzżałowa.
Czerwiakow ponownie zjawił się więc u generała. Zaczął wyjaśniać, że poprzedniego dnia nie przyszedł po to, aby z niego drwić. Jeszcze raz podkreślił, że naprawdę żałuje przypadkowego kichnięcia i nigdy nie odważyłby się żartować z osoby zajmującej tak wysokie stanowisko. Jego kolejne tłumaczenia ostatecznie doprowadziły Bryzżałowa do wściekłości. Generał krzyknął na Czerwiakowa, aby natychmiast się wynosił. Przerażony urzędnik z trudem zapytał, co powiedział, na co Bryzżałow ponownie nakazał mu odejść, tym razem jeszcze gwałtowniej, tupiąc nogami.
Dla przewrażliwionego Czerwiakowa był to ogromny cios. Poczuł, jakby coś urwało mu się w brzuchu. Przestał zwracać uwagę na otoczenie, wycofał się w stronę drzwi i opuścił gabinet generała. Całkowicie załamany i przerażony powlókł się do domu. Obawa przed kompromitacją oraz przekonanie, że naraził się wysoko postawionemu urzędnikowi, okazały się dla niego nie do zniesienia. Nie zdejmując nawet munduru, położył się na kanapie i wkrótce zmarł.
Aktualizacja: 2026-08-25 12:29:33.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.