„Persowie” to antyczna tragedia, której autorem jest Ajschylos. Przedstawia ona klęskę wojsk perskich pod Salaminą.
Spis treści
W Suzach perscy starcy oczekują wiadomości o wyprawie Kserksesa przeciw Helladzie. Wspominają ogromną armię, która opuściła Azję, i obawiają się o los młodych wojowników. Przybywa Atossa, matka Kserksesa, zaniepokojona złowieszczym snem. Widziała w nim dwie kobiety symbolizujące Persję i Grecję, które syn próbował zaprząc do rydwanu. Greczynka zerwała jednak więzy, a król upadł. Niepokój królowej pogłębia widok orła zaatakowanego przez sępa. Starcy radzą jej złożyć ofiary bogom i zmarłemu Darejosowi. Wkrótce przybywa goniec z wiadomością o klęsce Persów pod Salaminą. Mimo ogromnej przewagi liczebnej flota Kserksesa została rozbita. Persowie dali się zwieść fałszywej informacji o planowanej ucieczce Greków, dlatego ustawili okręty w cieśninie, gdzie sami utrudniali sobie manewry. Grecy zaatakowali w zwartym szyku, niszcząc kolejne jednostki. Zginęło wielu wodzów i żołnierzy, a oddział wysłany na pobliską wyspę został całkowicie wybity. Kserkses obserwował zagładę swoich ludzi, po czym zarządził odwrót. Powracająca armia ponosiła dalsze straty z powodu głodu, pragnienia i wyczerpania oraz podczas przeprawy przez zamarznięty Strymon. Chór opłakuje wyludnioną Persję i obawia się osłabienia królewskiej władzy po tak wielkiej katastrofie. Atossa składa następnie ofiary i wraz z chórem przywołuje ducha Darejosa. Zmarły król uznaje katastrofę za skutek pychy Kserksesa, który chciał ujarzmić Hellespont i wystąpił przeciw boskiemu porządkowi. Zapowiada też kolejną klęskę Persów pod Platejami jako karę za zbezczeszczenie greckich świątyń. Radzi, by więcej nie najeżdżali Hellady, i przypomina, że nadmierna pycha prowadzi człowieka do zguby. Nakazuje też Atossie zatroszczyć się o syna. W końcu Kserkses powraca z garstką ocalałych. Przyznaje, że sprowadził nieszczęście na własny kraj, opłakuje poległych wodzów i zniszczoną flotę. Chór odpowiada lamentem nad śmiercią perskiej młodzieży, upadkiem potęgi państwa i hańbą wyprawy, a dramat kończy się wspólnym płaczem nad klęską Persji.
Akcja dramatu rozgrywa się w Suzach, stolicy Persji, przed królewskim pałacem. Chór złożony ze starszych Persów, pozostawionych przez Kserksesa jako strażników kraju i królewskich bogactw, oczekuje wiadomości o wielkiej wyprawie przeciw Helladzie. Starcy wspominają ogrom sił, które opuściły Azję: pieszych, jeźdźców, łuczników, włóczników i załogi okrętów prowadzone przez licznych wodzów. Niemal cała młodzież Persji udała się na wojnę. Armia przekroczyła Hellespont po moście zbudowanym nad morzem i wdarła się do Grecji. Chór podkreśla potęgę Kserksesa, ale zarazem ujawnia narastający lęk. Od chwili wymarszu nie przybył żaden posłaniec, a pozostawione w kraju matki i żony z niepokojem czekają na bliskich. Starcy obawiają się, że morze, któremu Persowie powierzyli swe siły, może stać się przyczyną nieszczęścia i że Suzy wkrótce wypełnią się żałobą.
Do starców przybywa Atossa, matka Kserksesa i wdowa po Darejosie. Królową od czasu wymarszu syna dręczą złowieszcze sny. Opowiada o najstraszniejszym z nich. Widziała dwie piękne kobiety, z których jedna nosiła perski, a druga dorycki strój. Kserkses próbował zaprząc obie do swojego rydwanu. Perska kobieta poddała się jego woli, lecz Greczynka zerwała jarzmo, przez co król wypadł z rydwanu. Wtedy pojawił się Darejos, a zawstydzony Kserkses rozdarł szaty. Po przebudzeniu Atossa ujrzała kolejny zły znak: orzeł został napadnięty przez sępa i bezbronnie poddał się jego atakowi. Chór radzi królowej błagać bogów o pomyślność dla Persji i jej syna oraz złożyć ofiary zmarłemu Darejosowi. Atossa zaczyna wypytywać starców o Ateny. Dowiaduje się, że mieszkańcy miasta są bogaci, walczą włóczniami i tarczami, nie podlegają żadnemu władcy i potrafili już zwyciężać Persów.
Wkrótce pojawia się goniec, który przynosi oczekiwaną wiadomość. Ogłasza, że perska armia poniosła straszliwą klęskę, a ogromna część młodzieży zginęła pod Salaminą. Chór reaguje rozpaczą, a Atossa, choć przytłoczona nieszczęściem, pyta przede wszystkim o los syna. Goniec zapewnia, że Kserkses żyje. Następnie wymienia wielu poległych dowódców i dostojników, podkreślając, że stanowią oni zaledwie część ofiar. Atossa pyta o siły obu stron. Goniec wyjaśnia, że przewaga liczebna zdecydowanie należała do Persów. Grecy mieli około trzystu okrętów i niewielką liczbę dodatkowych jednostek, podczas gdy flota Kserksesa liczyła ponad tysiąc statków. Mimo tej dysproporcji to Persowie zostali rozbici.
Goniec przedstawia przebieg bitwy. Do Kserksesa przybył człowiek z obozu ateńskiego i przekazał mu fałszywą wiadomość, że Grecy zamierzają nocą uciec. Król uwierzył w podstęp. Rozkazał swoim dowódcom zamknąć drogi morskie i ustawić okręty w kilku rzędach, aby uniemożliwić przeciwnikom ucieczkę. Persowie spędzili noc w gotowości, pewni, że dopadną uchodzących Hellenów. Grecy jednak wcale nie uciekli. Gdy nadszedł ranek, z ich obozu rozległ się bojowy śpiew, a cała flota ruszyła do ataku w uporządkowanym szyku. Persowie zrozumieli wtedy, że zostali oszukani. Pierwszy grecki okręt uderzył w jednostkę fenicką, dając znak do rozpoczęcia walki. Początkowo Persowie próbowali stawić opór, lecz ogromna liczba ich statków okazała się w wąskiej cieśninie przeszkodą. Okręty tłoczyły się, zderzały i niszczyły nawzajem. Grecy otoczyli perską flotę i uderzali w jej boki oraz dzioby. Morze pokryło się wrakami i ciałami poległych. Ocalałe jednostki rzuciły się do bezładnej ucieczki, ścigane i niszczone przez zwycięzców aż do nadejścia nocy.
Na tym jednak klęska się nie skończyła. Kserkses wcześniej wysłał na niewielką wyspę w pobliżu Salaminy wybrany oddział perskiej młodzieży. Żołnierze mieli zabijać uciekających tam Greków i ratować własnych rozbitków. Gdy bitwa morska zakończyła się zwycięstwem Hellenów, sytuacja odwróciła się przeciw Persom. Grecy wylądowali na wyspie i zaatakowali odciętych przeciwników. Persowie bronili się kamieniami i strzałami, lecz nie mieli drogi odwrotu i zostali wybici. Kserkses obserwował zagładę swoich ludzi z miejsca położonego nad brzegiem. Widząc śmierć elity perskiej młodzieży, rozdarł szaty i głośno rozpaczał, a następnie nakazał wojskom lądowym odwrót. Atossa uznaje, że syn, pragnąc pomścić wcześniejszą porażkę Persów, sprowadził na kraj nowe nieszczęście.
Goniec opisuje także dramatyczny powrót niedobitków. Ocalone okręty odpłynęły w popłochu, a wojska lądowe rozpoczęły wyniszczający marsz przez kolejne krainy ku ojczyźnie. Żołnierze cierpieli z powodu braku żywności i wody, a wielu ginęło z głodu, pragnienia i wyczerpania. Kolejna tragedia wydarzyła się nad Strymonem. Nocny mróz skuł rzekę lodem, dzięki czemu Persowie zaczęli przechodzić na drugi brzeg. Kiedy jednak wzeszło słońce, lód zaczął pękać i topnieć. Wielu ludzi wpadło do lodowatej wody i utonęło. Tylko niewielka część armii przeżyła i w skrajnej nędzy podążała ku ojczyźnie. Goniec zaznacza, że nawet jego obszerna relacja nie oddaje całego ogromu nieszczęścia. Atossa przyznaje, że jej sen trafnie zapowiadał klęskę. Postanawia zastosować się do wcześniejszej rady starców, złożyć ofiary bogom i zmarłym oraz prosi chór, aby zaopiekował się Kserksesem, gdy ten powróci.
Po odejściu królowej chór rozpoczyna lament nad losem Persji. Starcy opłakują zniszczoną armię, wdowy, rodziny oraz wyludnione Suzy i Ekbatanę. Winą za katastrofę obciążają lekkomyślność Kserksesa, który wysłał tak wielu ludzi na niebezpieczną wyprawę morską. Przypominają, że za panowania Darejosa kraj nie doświadczał podobnych klęsk. Dostrzegają też polityczne następstwa porażki. Perska władza została osłabiona, podbite ludy mogą przestać płacić daniny i okazywać posłuszeństwo, a ludzie, którzy zrzucili jarzmo, mogą odzyskać swobodę słowa. Klęska zachwiała więc całą potęgą państwa.
Atossa wraca z darami przeznaczonymi dla zmarłego męża. Przynosi mleko, miód, wodę, wino, oliwki i kwiaty. Udaje się do grobu Darejosa, składa ofiary bóstwom podziemnym i prosi chór o wezwanie ducha króla. Starcy przywołują bóstwa świata zmarłych i błagają, aby pozwoliły Darejosowi opuścić mogiłę. Wspominają jego mądrość, siłę i rozsądne prowadzenie wojen, przeciwstawiając jego rządy obecnej katastrofie. Modlitwy odnoszą skutek i pojawia się widmo Darejosa. Zmarły król pyta, dlaczego Persja pogrążona jest w żałobie. Chór nie potrafi od razu opowiedzieć mu o klęsce, dlatego Darejos zwraca się do Atossy. Królowa wyjaśnia, że wojska perskie zostały rozbite w pobliżu Aten, a za wyprawę odpowiada ich syn. Opowiada, że Kserkses poprowadził wojska lądowe i flotę oraz stworzył przeprawę przez Hellespont.
Darejos od razu dostrzega w tym przyczynę nieszczęścia. Uważa, że Kserkses dopuścił się wielkiej pychy, próbując ujarzmić morze i zamienić Hellespont w drogę dla swoich wojsk. Postępował tak, jakby mógł przeciwstawić się nawet Posejdonowi. Według Darejosa syn własnym postępowaniem przyspieszył spełnienie boskich wyroków. Atossa tłumaczy, że Kserkses uległ doradcom, którzy porównywali go z ojcem i zarzucali mu brak wojennych osiągnięć. Król, zawstydzony, zgromadził więc ogromną armię i ruszył na Grecję. Darejos stwierdza, że żaden wcześniejszy władca Persji nie sprowadził na kraj podobnej katastrofy. Wspomina dawnych królów i własne zwycięskie wyprawy, podkreślając, że nawet rozległe podboje nie doprowadziły państwa do takiego wyniszczenia jak działania Kserksesa.
Darejos ostrzega, że nieszczęścia jeszcze się nie skończyły. Radzi Persom, aby w przyszłości nie podejmowali kolejnych wypraw przeciw Helladzie, nawet gdyby dysponowali jeszcze większym wojskiem. Grecka ziemia działa na niekorzyść najeźdźców, bo ogromna armia nie może się tam wyżywić. Część perskich sił pozostała jeszcze w Beocji i według przepowiedni także zostanie zgładzona. Na polach Platejów Persowie mają ponieść kolejną ogromną klęskę. Darejos uznaje ją za karę za pychę Kserksesa i bezbożność żołnierzy, którzy palili świątynie i niszczyli ołtarze. Przyszłe mogiły mają przypominać następnym pokoleniom, że człowiek nie powinien wynosić się ponad swoją miarę. Zmarły król prosi starców, aby powstrzymywali Kserksesa przed dalszą zuchwałością. Atossie nakazuje natomiast przygotować dla syna godne szaty i wyjść mu naprzeciw, ponieważ po klęsce królewski strój Kserksesa jest rozdarty. Następnie Darejos żegna się i powraca do świata zmarłych.
Atossa odchodzi do pałacu po odzienie dla syna, a chór wspomina dawne czasy pod rządami Darejosa. Starcy wspominają jego podboje, podkreślając, że rozszerzał granice państwa bez doprowadzania go do ruiny. Za jego panowania Persowie cieszyli się zwycięstwami, bogactwem i pokojem, natomiast obecna wojna zakończyła się katastrofą zarówno na morzu, jak i na lądzie. W tej atmosferze pojawia się Kserkses z niewielką grupą ocalałych. Król jest załamany i przyznaje, że sprowadził na swój naród niewyobrażalne cierpienie. Żałuje, że sam nie zginął wraz z młodymi Persami. Chór odpowiada mu lamentem, przypominając tysiące poległych i spustoszenie kraju.
Starcy pytają Kserksesa o kolejnych wodzów i wojowników, którzy wyruszyli z nim na wyprawę. Król potwierdza, że zginęli w morzu, rozbili się u brzegów Salaminy albo zostali pochłonięci przez fale. Wspomnienie towarzyszy pogłębia jego rozpacz. Kserkses przyznaje, że niemal cała potęga, z którą wyruszył przeciw Grecji, przestała istnieć. Z ogromnej armii i floty pozostały jedynie nędzne resztki, a królewskie bogactwo i wojenny splendor zostały zastąpione poszarpanymi szatami i garścią ocalałego uzbrojenia. Chór podkreśla odwagę przeciwników i bezładną ucieczkę perskich okrętów. Kserkses pogrąża się w żałobie po poległych.
Dramat kończy się wspólnym lamentem Kserksesa i chóru. Władca nakazuje starcom płakać, bić się w piersi, rozdzierać szaty i wyrywać włosy. Sam opłakuje utraconych przyjaciół, zniszczone okręty i hańbę wyprawy. Chór odpowiada na każdą jego skargę. Kserkses, który wyruszał na wojnę jako potężny zdobywca kierujący ogromnymi siłami Azji, wraca jako pokonany człowiek otoczony jedynie garstką niedobitków. Razem ze starcami kieruje się do pałacu, a ostatnie słowa dramatu są lamentem nad losem Persji, utratą młodzieży i zagładą floty.
Aktualizacja: 2026-08-24 16:04:51.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.