„Prometeusz w okowach” to antyczna tragedia autorstwa Ajschylosa. Przedstawia ona mit dotyczący losów tytułowego Prometeusza, który dla ludzi wykradł bogom ogień i został za to ukarany przez Zeusa.
Spis treści
Kratos i Bia sprowadzają Prometeusza na odludne skały, gdzie Hefajstos, mimo współczucia dla tytana, z polecenia Zeusa przykuwa go do głazu. Kara jest następstwem jego działań na rzecz śmiertelników, którym przekazał ogień i pomógł uniknąć zagłady. Przybyłe Okeanidy okazują mu współczucie, a Prometeusz oznajmia, że zna tajemnicę dotyczącą przyszłego niebezpieczeństwa dla władzy Zeusa. W rozmowie z chórem wspomina również, że wcześniej wsparł Zeusa w walce z Kronosem, lecz później wystąpił przeciw jego zamiarom wobec ludzi. Okeanos zachęca go do ostrożności i podporządkowania się nowemu porządkowi, jednak Prometeusz nie wierzy w skuteczność próśb. Następnie wyjaśnia, jak wiele zawdzięcza mu ludzkość: nauczył ludzi pisma, liczenia, obserwacji gwiazd, leczenia, żeglugi, korzystania ze zwierząt, wróżbiarstwa oraz wydobywania metali. Podkreśla przy tym, że nawet Zeus nie może uchylić się od przeznaczenia. Do skały przybywa Io, córka Inacha, dręczona przez Herę i zmuszona do nieustannej wędrówki. Prometeusz zapowiada jej dalsze losy, dotarcie do Egiptu, narodziny Epafosa oraz pojawienie się w jej rodzie przyszłego wybawcy tytana. Ujawnia także, że niebezpieczny związek małżeński może doprowadzić Zeusa do utraty panowania. Gdy Hermes żąda zdradzenia szczegółów przepowiedni, Prometeusz stanowczo odmawia, choć grożą mu kolejne męki. Okeanidy pozostają przy nim, a podczas gwałtownej burzy skała wraz z Prometeuszem i chórem zapada się w głąb ziemi.
W Scytii Kratos i Bia przyprowadzają Prometeusza do skały, gdzie Hefajstos ma go przykuć z rozkazu Zeusa. Hefajstos współczuje skazanemu, lecz obawia się sprzeciwić się Zeusowi. Kratos ponagla go, uznając karę za sprawiedliwą. Kara ma zmusić tytana do uznania najwyższej władzy Zeusa. Hefajstos zakłada mu kajdany, przykuwa ręce, boki i nogi, po czym odchodzi. Kratos szydzi z Prometeusza, że ludzie nie zdołają go uwolnić.
Po ich odejściu tytan skarży się żywiołom na krzywdę i hańbę. Wie, że cierpi za świadomy czyn: chciał ocalić ludzi i dał im ogień, źródło wielu umiejętności. Jako znający przyszłość rozumie też, że musi poddać się konieczności i przeczekać karę. Wkrótce słyszy nadlatujące Okeanidy.
Okeanidy przybywają na wozie, poruszone odgłosami zakuwania Prometeusza. Współczują mu i potępiają rządy władcy Olimpu. Prometeusz żałuje, że Zeus nie strącił go do Tartaru, gdzie jego poniżenie nie byłoby wystawione na widok. Zapowiada jednak, że nadejdzie chwila, gdy sam Zeus będzie potrzebował jego wiedzy, by poznać zagrożenie mogące pozbawić go tronu. Nie zdradzi tajemnicy, dopóki władca nie uwolni go i nie wynagrodzi mu krzywdy. Chór lęka się jego zuchwałości, lecz Prometeusz jest przekonany, że niebezpieczeństwo zmusi Zeusa do złagodzenia gniewu.
Na prośbę Przodownicy Chóru Prometeusz wyjaśnia przyczyny swojej kary. Podczas walki Zeusa z Kronosem próbował przekonać Tytanów, że zwycięstwo zapewni podstęp, nie siła. Gdy odrzucili jego radę, wraz z matką poparł Zeusa i pomógł mu zdobyć władzę. Nowy władca rozdzielił godności między bogów, lecz zamierzał zgładzić ludzi i stworzyć nowe pokolenie. Tylko Prometeusz stanął w ich obronie. Dał śmiertelnikom ślepą nadzieję, dzięki której nie znają chwili własnej śmierci, oraz wykradł dla nich ogień, umożliwiający rozwój sztuk. Przyznaje, że działał świadomie, choć nie spodziewał się takiej kary.
Do skały przybywa Okeanos. Zapewnia o przyjaźni i radzi Prometeuszowi podporządkować się nowym porządkom, przestać obrażać Zeusa i okazać pokorę. Chce także sam wstawić się za nim u władcy. Prometeusz odradza mu to, przekonany, że prośby będą bezskuteczne i mogą tylko sprowadzić na Okeanosa gniew Zeusa. Przypomina cierpienia Atlanta oraz Tyfona, którego Zeus pokonał piorunem i uwięził pod Etną. Okeanos ostatecznie odchodzi.
Chór opłakuje Prometeusza i jego dawną chwałę. Okeanidy widzą w rządach Zeusa czas przemocy i lęku, a cierpienie tytana postrzegają jako nieszczęście wielu ludów i całej natury. Wspominają też los Atlanta, skazanego na dźwiganie ogromnego ciężaru nieba i ziemi.
Prometeusz opisuje dobrodziejstwa, którymi obdarzył ludzi. Wcześniej żyli bez wiedzy, mieszkali w jaskiniach, nie rozumieli pór roku ani ruchu gwiazd. Tytan nauczył ich liczb i pisma, oswajania zwierząt, używania koni i budowania statków. Dał im również podstawy leczenia, umiejętność odczytywania snów, znaków i wróżb, rozpoznawania znaczenia lotu ptaków i obrzędów ofiarnych. Pokazał im także ukryte w ziemi metale: żelazo, miedź, srebro i złoto. Przodownica zauważa, że wybawca ludzkości nie potrafi znaleźć ratunku dla siebie. Prometeusz odpowiada, że jego los zależy od Konieczności, Mojr i Erynii, którym podlega nawet Zeus. Odmawia jednak ujawnienia tajemnicy dotyczącej przyszłości władcy, ponieważ tylko ona może stać się ceną jego uwolnienia.
Chór zapewnia, że nie zamierza występować przeciw Zeusowi i chce zachowywać należną bogom cześć. Okeanidy żałują Prometeusza, ale uważają jego poświęcenie dla słabych śmiertelników za bezowocne wobec potęgi Zeusa. Wspominają jego dawne szczęście i małżeństwo z Hezjoną, przeciwstawiając przeszłość obecnej hańbie i cierpieniu.
Do Prometeusza przybiega Io, córka Inacha, przemieniona i dręczona przez gza zesłanego przez Herę. Prometeusz rozpoznaje ją i wie, że jej cierpienia zaczęły się od miłości Zeusa. Io opowiada, że nawiedzały ją sny nakazujące spotkać się z bogiem. Jej ojciec zasięgał rady wyroczni, aż otrzymał rozkaz wypędzenia córki pod groźbą zagłady całego rodu. Po wygnaniu Io została przemieniona, ścigał ją stuoki Argos, a po jego śmierci Hera pędzi ją po świecie.
Prometeusz zapowiada dalszą wędrówkę Io. Ma ona udać się na wschód, minąć Scytów i Chalybów, dotrzeć w okolice Kaukazu, przejść przez ziemie Amazonek i przeprawić się przez cieśninę, która od jej przejścia otrzyma nazwę Bosfor. Następnie czekają ją dalsze niebezpieczne krainy, w tym okolice Forkid, Gorgon, gryfów i Arimaspów. W końcu dotrze do kraju nad Nilem. W Kanobos Zeus przywróci jej zdrowie i rozum, a z jego dotknięcia narodzi się Epafos. Z potomstwa Io wywiedzie się ród, z którego po wielu pokoleniach narodzi się sławny łucznik mający uwolnić Prometeusza.
Io dowiaduje się także, że Zeus może utracić władzę przez nierozważne małżeństwo. Z takiego związku miałby narodzić się syn potężniejszy od ojca. Tylko Prometeusz zna sposób ocalenia Zeusa, dlatego jego wiedza jest zabezpieczeniem na przyszłość. Gdy Io ponownie ogarnia szał i atakuje ją giez, kobieta ucieka, zmuszona kontynuować tułaczkę.
Chór wyciąga z losu Io naukę, że szczęście daje związek równych sobie. Okeanidy obawiają się miłości bogów, zwłaszcza Zeusa, ponieważ człowiek nie może skutecznie przeciwstawić się ich woli. Przeraża je przykład Io, dziewczyny skazanej na wieloletnią mękę wskutek boskiego pożądania i zazdrości Hery.
Prometeusz ponownie zapowiada upadek Zeusa. Twierdzi, że planowane przez niego małżeństwo może doprowadzić do narodzin potomka silniejszego od ojca i spełnienia klątwy Kronosa. Tylko Prometeusz zna sposób uniknięcia katastrofy i nie zamierza go ujawnić.
Przybywa Hermes, wysłany przez Zeusa, i żąda pełnego wyjaśnienia przepowiedni. Prometeusz odmawia, wyśmiewa posła jako sługę tyrana i oświadcza, że woli cierpienie niż podporządkowanie się Zeusowi.
Hermes ostrzega, że dalszy opór sprowadzi nowe męki: Zeus roztrzaska skałę piorunami i pogrzebie Prometeusza w otchłani, a po jego powrocie na światło orzeł będzie codziennie pożerał mu wątrobę. Cierpienie skończy się dopiero wtedy, gdy ktoś dobrowolnie zejdzie za niego do Hadesu. Prometeusz pozostaje niewzruszony i oznajmia, że żadna kara nie zmusi go do zdradzenia tajemnicy. Hermes nakazuje Okeanidom odejść, lecz chór odmawia opuszczenia przyjaciela i wybiera wspólny los zamiast zdrady. Po odejściu Hermesa rozpętuje się burza, ziemia drży, uderzają pioruny, skały pękają, a Prometeusz wraz z Okeanidami zapada się w głąb ziemi.
Aktualizacja: 2026-08-24 15:23:32.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.