Wiesław Myśliwski w „Kamień na kamieniu” tworzy opowieść-rzekę, w której Szymon Pietruszka, budując rodzinny grobowiec, przywołuje całe swoje życie splecione z losami wsi w pierwszej połowie XX wieku. Powieść, prowadzona w formie gawędy, porusza uniwersalne tematy chłopskiej egzystencji – ziemię, śmierć, rodzinę, wojnę, wiarę i nieuchronne przemijanie dawnego świata, tworząc wielowymiarowy portret polskiej wsi.
Spis treści
Ziemia jest w powieści wartością nadrzędną, wokół której koncentruje się całe życie bohaterów. To o nią toczy się wieloletni, brutalny spór ojca Szymona z sąsiadem Prażuchem, przechodzący z pokolenia na pokolenie. Zaginione dokumenty potwierdzające prawo do ziemi, których obsesyjnie szukał ojciec Szymona, symbolizują przywiązanie chłopów do własności gruntu, będącej podstawą tożsamości i godności całej rodziny. Ziemia to jednak nie tylko źródło utrzymania, lecz też sacrum, stąd zwyczaj chowania w niej kromki wigilijnego chleba, mający zapewnić urodzaj i chronić przed nieszczęściem. Myśliwski pokazuje, że dla wiejskiej wspólnoty ziemia była wartością, dla której warto było znosić każde cierpienie i poświęcenie.
Budowa rodzinnego grobowca stanowi oś kompozycyjną powieści. Grób, na który Szymon przeznacza wszystkie oszczędności, odszkodowanie za nogi i pamiątkowy zegarek z partyzantki, staje się dla niego sposobem na uporządkowanie własnego życia i pogodzenie się z przemijaniem. Cmentarz, po którym wędruje bohater, jest przestrzenią pamięci – każdy grób przywołuje historię zmarłego sąsiada, a zniszczenie nekropolii podczas działań frontowych symbolizuje, jak wojna dotyka nawet tych, którzy już odeszli. Śmierć towarzyszy Szymonowi nieustannie: umiera murarz Chmiel, „Trzmiel” z rąk Niemców, matka „ze zgryzoty”, a sam bohater niejednokrotnie ociera się o śmierć podczas partyzantki i wypadku drogowego. Motyw ten ukazuje śmierć jako naturalny, choć bolesny element chłopskiej egzystencji.
Relacje rodzinne w powieści są pełne napięć, niewypowiedzianych żalów i braku zrozumienia. Bracia Szymona, Antek i Stasiek, wyjeżdżają w świat wbrew woli ojca, a ich rzadkie wizyty sprowadzają się do krytyki gospodarstwa zamiast rozmowy o ważnych sprawach, jak choćby rodzinny grób. Szczególnie wymowna jest historia Michała, niegdyś najzdolniejszego z braci, który stopniowo wyobcowuje się, zrywa kontakt z rodziną i zaprzecza istnieniu życia pozagrobowego. Odnalezienie go przez Szymona jako wykorzystywanego parobka, a następnie scena kąpieli i karmienia brata, to jeden z najbardziej wzruszających momentów powieści – gest miłości silniejszy niż lata milczenia. Szymon chce zjednoczyć rodzinę chociażby po śmierci, dążąc do tego, aby jej członkowie spoczęli we wspólnym grobie. Ważnym elementem tego motywu jest też cierpienie matki, która przez całe życie płakała nad losem rozproszonych po świecie synów, oraz surowość ojca, niepotrafiącego wyrazić uczuć inaczej niż przez gniew i stawianie wymagań.
Wojna i partyzantka odcisnęły trwałe piętno na życiu Szymona. Pod pseudonimem „Orzeł” bohater przeżywa śmierć towarzyszy, kilkukrotne zranienie, ucieczkę przed egzekucją okupioną życiem sąsiada Kurasia oraz traumatyczne wydarzenia w Maruszewie, gdzie Niemcy wieszają partyzantów i przypadkowych mieszkańców na przydrożnych akacjach. Wojna nie oszczędza nikogo – ginie „Trzmiel” i synowie Prażucha. Myśliwski ukazuje wojnę nie jako pasmo heroicznych czynów, lecz jako doświadczenie brutalne i destrukcyjne, które na zawsze zmienia relacje międzyludzkie, czego przykładem jest pojednanie zwaśnionych rodzin Pietruszków i Prażuchów, gdy ci drudzy ukrywają Szymona przed niemieckim patrolem. Wojna obnaża też skrajne postawy ludzkie – od bohaterstwa po zdradę, jak w tragicznej historii partyzanta Smutnego, który zabija niewierną żonę, kochanka i siebie.
Religia przenika codzienne życie wsi, choć bohater ma z nią skomplikowaną relację. Szymon, obejmując posadę urzędnika udzielającego ślubów cywilnych, spotyka się z potępieniem ze strony ojca i miejscowego księdza, dla których jest to sprzeniewierzenie się Bogu. Rozmowa ze starym, schorowanym proboszczem o spowiedzi, grzechu i wierze ukazuje wewnętrzne rozterki bohatera, niepotrafiącego jednoznacznie określić swojego stosunku do wiary. Z drugiej strony religijność przejawia się w licznych ludowych zwyczajach – święceniu jajek, pielgrzymce do Kawęczyna, pilnowaniu grobu Chrystusa czy trosce o miejsce wiecznego spoczynku dla całej rodziny. Wiara ludowa splata się tu z przesądami, takimi jak wierzenia o diable czyhającym przy starej wierzbie, tworząc specyficzny, chłopski obraz duchowości.
W życiu Szymona pojawia się kilka kobiet, lecz żadna z relacji nie kończy się szczęśliwie. Nieudana próba zdobycia serca urzędniczki Małgorzaty, jej późniejsza ciąża i aborcja, wywołująca u bohatera wybuch wściekłości, pokazują trudności z kontrolowaniem emocji. Wierna kochanka Kaśka, która przez lata deklaruje bezwarunkową miłość, jednocześnie namawiając Szymona do znalezienia żony, ukazuje gorzki paradoks relacji opartej na oddaniu bez wzajemności. Motyw ten podkreśla samotność bohatera, który mimo licznych romansów nigdy nie zakłada własnej rodziny, co czyni budowany grób jeszcze bardziej symbolicznym – Szymon, prowadzący samotne życie, chce po śmierci spocząć obok bliskich.
Symbolem nieodwracalnych zmian cywilizacyjnych jest nowa asfaltowa droga, która zastępuje dawną, błotnistą, ale należącą do wszystkich mieszkańców. Wycięcie przydrożnych akacji, spory o ich sprzedaż oraz kolejne ofiary wypadków drogowych pokazują, że postęp niesie ze sobą utratę dawnego ładu i wspólnoty. Dawna droga, przy której ludzie się zatrzymywali i rozmawiali, ustępuje miejsca bezosobowej szosie dzielącej wieś na dwie strony. Pojawia się nowe zagrożenie, a pod kołami pędzących aut giną ludzie i zwierzęta. Motyw ten wyraża tęsknotę narratora za światem, który bezpowrotnie odchodzi wraz z jego pokoleniem, a nowoczesność jawi się jako siła obca i wroga tradycyjnemu wiejskiemu porządkowi.
Aktualizacja: 2026-08-20 19:58:39.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.