„Palę Paryż” to powieść, której autorem jest Bruno Jasieński. Powstała ona jako odpowiedź na opowiadanie Paula Moranda „Palę Moskwę”. Dzieło to ukazuje losy odizolowanego Paryża, który zmaga się z epidemią dżumy.
Spis treści
Pierre traci pracę w fabryce i bezskutecznie szuka nowego zatrudnienia. Popada w nędzę, traci mieszkanie i nocuje na ulicach, jednocześnie obsesyjnie poszukując Jeannette. Po konflikcie z klientem dziewczyny trafia do więzienia, gdzie styka się z robotnikami politycznymi i ich ideami, lecz nie wierzy w możliwość trwałej zmiany świata. Po wyjściu ponownie żyje jak bezdomny i szuka jedzenia w kubłach na śmieci, aż spotyka dawnego kolegę, który pomaga mu znaleźć pracę. Dzięki niemu poznaje instytut bakteriologiczny, skąd kradnie probówki z dżumą i zatruwa wodę Paryża. Epidemia wybucha 14 lipca. Jeannette umiera w jego ramionach, Pierre przyznaje się do winy i zostaje zabity przez tłum. Zaraza dziesiątkuje mieszkańców, a Paryż rozpada się na odrębne państewka. P’an Tsiang-kuei tworzy republikę żółtych, rabi Eleazar organizuje gminę żydowską, Sołomin odzyskuje pozycję w rosyjskiej koncesji, a Belleville staje się republiką radziecką. Próby walki z dżumą i głodem kończą się klęską. P’an po zakażeniu odbiera sobie życie, Sołomin odnajduje umierającego brata Sergiusza, a potem sam ginie. Dawid Lingslay zgadza się na ucieczkę z grupą Żydów, lecz „Maurytania” zostaje ostrzelana i tonie. Laval zdobywa dla Belleville worki rzekomej mąki, które okazują się piaskiem. Wkrótce dżuma zabija ostatnich mieszkańców miasta. Ocalają jedynie więźniowie odizolowani w trzech zakładach. Po wyjściu na ulice uwalniają innych osadzonych i odkrywają wymarły Paryż. Odtworzony Komitet Centralny postanawia ukrywać wygaśnięcie epidemii i zbudować robotniczą komunę. Miasto zostaje oczyszczone, a świat zostaje przekonany, że zaraza trwa. Przez dwa lata komuna rozwija się w izolacji, podczas gdy Lyon staje się nową stolicą Francji, a Europa pogrąża się w kryzysach. Gdy narasta groźba wojny z ZSRR, angielski pilot odkrywa prawdę o żyjącym Paryżu. Rewolucyjny rząd ujawnia się przez radio, wzywa robotników, chłopów i żołnierzy do sprzeciwu wobec wojny i poparcia rewolucji, a tłumy odpowiadają „Międzynarodówką”.
Pierre traci pracę w fabryce podczas redukcji zatrudnienia wywołanej kryzysem. Przy rozliczeniu zostaje obciążony kosztem zaginionego mikrometru i nie otrzymuje pieniędzy ani dokumentu dającego prawo do zasiłku. Bezskutecznie szuka zatrudnienia w innych zakładach. Wieczorem spotyka Jeannette, która potrzebuje pantofelków na bal z okazji Katarzynek, lecz Pierre ma tylko trzy sous. Następnego dnia znów nie znajduje pracy i nie przychodzi po Jeannette. Idzie do jej domu, ale dziewczyna nie wraca. Czeka na nią nocą przed bramą, aż nastaje dzień.
W święto Katarzynek Pierre cały dzień czeka na Jeannette przed magazynem. Dziewczyna zjawia się wieczorem w nowych pantofelkach, kupionych za zaliczkę, i wyjaśnia, że noc spędziła u koleżanki, szyjąc strój na bal. Pierre, który od dwóch dni nic nie jadł, uświadamia sobie własny głód. Po powrocie do domu dowiaduje się od konsjerża, że z powodu trzymiesięcznej zaległości stracił pokój, a rzeczy odzyska po spłacie czynszu. Bezdomny udaje się pod wejście do metra, gdzie nocuje na schodach wśród innych nędzarzy i zapada w niespokojny półsen.
Po nocy spędzonej pod metrem Pierre bezskutecznie szuka pracy i odwiedza dom Jeannette, która nadal nie wróciła. Później dostrzega ją, jak sądzi, w taksówce z obcym mężczyzną, a następnie pod jednym z hotelików. W Halach podejmuje dorywczą pracę przy rozładunku marchwi, za co dostaje zupę i trzy franki. Wieczorem trafia do domu publicznego, gdzie spotyka dawną koleżankę Jeannette. Kobieta opowiada mu o swoim upadku i pracy w lokalu oraz wspomina o zamożnym przyjacielu Jeannette. Pierre nocą opuszcza to miejsce, zostawiając ostatnie pieniądze.
Jeannette nie mieszka już z matką, a Pierre obsesyjnie szuka jej w Paryżu, widząc ją niemal w każdej mijanej kobiecie. Po wielu tygodniach bezskutecznych poszukiwań pracy rezygnuje z dalszych prób. Spotyka dawnego kolegę Etienne’a, który po zwolnieniu został naganiaczem do domów publicznych i proponuje mu podobne zajęcie. Pierre próbuje zdobyć klienta, lecz odstrasza go swoim wyglądem. Później znów dostrzega Jeannette z mężczyzną. Gdy widzi, jak wychodzi z hotelu z grubym klientem, rzuca się na niego i zostaje zatrzymany przez policję nocą.
Po aresztowaniu Pierre trafia do więzienia, gdzie otrzymuje celę, jedzenie i miejsce do spania. Z czasem więzienie przepełniają robotnicy zatrzymani po demonstracjach i starciach z policją. Domagają się statusu więźniów politycznych, a po odmowie rozpoczynają głodówkę. Pierre słucha ich rozmów o niesprawiedliwym świecie i potrzebie nowego porządku. Choć chwilami ogarnia go chęć walki i zemsty, nie wierzy w możliwość prawdziwej zmiany. Uważa, że każda nowa organizacja świata stanie się kolejną bezduszną maszyną, dlatego zamyka się w samotności.
Po wyjściu z więzienia Pierre czuje się zagubiony i ponownie zaczyna szukać Jeannette. W magazynie dowiaduje się, że dziewczyna od dawna tam nie pracuje, więc traci jej ostatni ślad. Wraca do bezcelowej wędrówki po Paryżu, cierpiąc przez głód i śpiąc na ulicach. Z czasem przestaje próbować odmienić swój los. Pewnej nocy odkrywa, że bezdomni szukają jedzenia w kubłach na śmieci i bronią swoich znalezisk. Po wielu próbach znajduje resztki konserwy i cielęcego żeberka, które łapczywie zjada, a następnie zasypia na ławce, pod gołym niebem wśród nocy.
Pierre budzi się na ławce, gdy rozpoznaje go dawny kolega z dzieciństwa. Początkowo z trudem przypomina sobie znajomą twarz i głos, lecz wspomnienia rodzinnej wsi pozwalają mu odzyskać pamięć o dawnym towarzyszu. Mężczyzna zauważa jego nędzny stan, domyśla się bezrobocia i bezdomności oraz proponuje pomoc. Sam pracuje jako posługacz w instytucie bakteriologicznym, ma też mieszkanie i zapewnione utrzymanie. Zaprasza Pierre’a do siebie i obiecuje spróbować znaleźć dla niego jakieś rozwiązanie. Pierre bez sprzeciwu rusza z nim ulicami Paryża.
Pierre znajduje pracę przy wieży ciśnień w Saint-Maur i wynajmuje pokój. René zabiera go do instytutu bakteriologicznego, gdzie pokazuje laboratoria, a także probówki z groźnymi chorobami, w tym dżumą. Wieczorem Pierre widzi na ulicach tłumy kobiet przypominających mu Jeannette i ogarnia go gwałtowna nienawiść. Wraca do instytutu pod pretekstem szukania laski i potajemnie zabiera dwie probówki. Następnie jedzie do pracy, a podczas nocnego dyżuru wlewa ich zawartość do systemu dostarczającego wodę dla Paryża, pragnąc zemścić się na mieście.
W dniu 14 lipca Paryż świętuje rocznicę zdobycia Bastylii. Wieczorem podczas zabaw pojawiają się pierwsze przypadki tajemniczej choroby, która okazuje się dżumą. Epidemia szybko się rozprzestrzenia i powoduje tysiące śmierci. Pierre odnajduje wśród chorych Jeannette, która umiera w jego ramionach. W rozpaczy przyznaje, że to on ukradł z instytutu probówki z dżumą i zatruł wodę w stacji filtrów. Rozwścieczony tłum zabija go. W kolejnych dniach Paryż zostaje odcięty wojskiem, liczba ofiar rośnie, a mieszkańców ogarnia strach i religijna gorączka.
P’an Tsiang-kuei dorasta w biedzie w Chinach, a po śmierci ojca trafia do przytułku misjonarzy i gimnazjum. Poznaje idee socjalizmu, zostaje robotnikiem i organizuje tam ruch przeciw wyzyskowi. Po śmierci ukochanej Czen angażuje się w działalność rewolucyjną, trafia do więzień i walczy z interwentami. Studiuje w Europie, następnie jako agent wraca do Paryża. Podczas epidemii spotyka profesora, którego syna zabił w Nankinie. Zakładają się o przyszłość miasta. Wkrótce P’an staje na czele autonomicznej republiki żółtych w Dzielnicy Łacińskiej.
Rabi Eleazar ben Cwi, przywódca paryskich Żydów, podczas epidemii dżumy nakazuje zmianę obrzędów pogrzebowych i izolowanie zakażonych domów. Gdy zaraza nie ustępuje, zaleca odgrodzenie dzielnicy żydowskiej od reszty miasta. Powstaje autonomiczna gmina żydowska, lecz epidemia nadal trwa, a rabi zaczyna wątpić w słuszność swoich decyzji. Tymczasem milioner Dawid Lingslay, uwięziony przez zarazę w Paryżu, oddaje się przyjemnościom z kochanką. Miasto rozpada się na osobne państewka, w tym republikę radziecką, monarchię i koncesję anglo-amerykańską, do której rady trafia Lingslay.
W zadżumionym Paryżu powstają kolejne państewka, w tym rosyjska koncesja w Passy i monarchia burbońska. Młody Wasja przekazuje rotmistrzowi Sołominowi żydowskiego uciekiniera, którego oficer upokarza, a następnie zabija. Sołomin, biały oficer zmuszony po emigracji do pracy jako taksówkarz, dzięki epidemii odzyskuje mundur i pozycję. Dąży też do zemsty na bolszewikach. Jako członek delegacji rosyjskiej negocjuje z monarchistami wydanie sowieckich więźniów. Po rozmowie strony zawierają umowę, a przekazanie jeńców wyznaczają na następny dzień.
Republika radziecka Belleville staje wobec problemu głodu. Po odrzuceniu żądań dostaw żywności rada postanawia zaatakować koncesję anglo-amerykańską. Laval sprzeciwia się temu i przedstawia Lecoqowi plan nocnej wyprawy Sekwaną po mąkę z młyna pod Paryżem, chcąc ratować komunę bez narażania całej ludności. Tymczasem bezrobotni policjanci na wysepce Cité tworzą własne państwo. Zmuszają przypadkowego starca, Mathurina Duponta, do objęcia dyktatury, a ten ogłasza blondynów wrogami państwa. Policja rozpoczyna przeciw nim brutalną obławę trwającą trzy dni.
P’an Tsiang-kuei kieruje republiką żółtych i nakazuje natychmiastowe egzekucje przez rozstrzelanie chorych na dżumę. Profesor wraz z asystentami bezskutecznie pracuje nad szczepionką. japoński asystent prosi o ocalenie chorej żony, lecz P’an odmawia. Dwa tygodnie później asystent celowo oblewa go zawartością probówki. W nocy P’an dostaje silnych boleści i rozpoznaje u siebie objawy zarazy. Pisze dwa listy i zamierza się zastrzelić. Gdy dowiaduje się o śmierci profesora, używa jego rewolweru i odbiera sobie życie. Zostaje pochowany z honorami w Panteonie.
Rosyjska monarchia Passy oczekuje wydania bolszewików, lecz Francuzi przekazują samochód pełen zadżumionych więźniów. Rozczarowany Sołomin upija się i nocą trafia do pozostawionego auta. Wśród chorych rozpoznaje młodszego brata Sergiusza, sekretarza poselstwa. Bracia spierają się o wybory i przeszłość. Umierający Sergiusz daje Borysowi paszport i prosi, by wrócił do Rosji oraz spróbował odmienić życie. Po jego śmierci Sołomin odkłada dokument na pierś brata. Następnego dnia jego ciało zostaje znalezione wśród zmarłych i spalone z honorami.
Delegaci żydowskiego miasta proponują Dawidowi Lingslayowi ucieczkę z Paryża w zamian za pomoc w dotarciu trzech tysięcy Żydów do Ameryki. Najpierw odmawia, lecz inni finansiści nakłaniają go do zgody. Po śmierci kochanki Dawid boi się, że zaraził się dżumą, i rozmyśla o swoim życiu i zmarłym bratanku Archibaldzie. Następnego dnia przyjmuje propozycję i odpływa „Maurytanią”. Gdy na statku pojawiają się chorzy, wysyła tajną depeszę. Amerykańskie krążowniki ostrzeliwują okręt, który tonie. Dawid ginie, przekonany, że dokonał czegoś ważnego.
Laval prowadzi wyprawę Sekwaną poza kordon, by zdobyć żywność dla głodnej republiki Belleville. Po unieszkodliwieniu reflektorów załoga dociera do Tansorel, gdzie groźbą bombardowania zmusza mieszkańców do załadowania sześciuset worków mąki. W drodze powrotnej holownik zostaje ostrzelany. Laval, ciężko ranny, wraca do Paryża z dwoma galarami, lecz okazuje się, że w workach zamiast mąki był piasek. Trzy dni później głodująca komuna atakuje koncesję anglo-amerykańską. Walki trwają kilka dni. 1 września dżuma zabija ostatnich mieszkańców Paryża.
Po wymarciu Paryża ocalały trzy więzienia, które dzięki odrębnym ujęciom wody, zapasom żywności i ścisłej izolacji uniknęły zarazy. Więźniowie, nieświadomi sytuacji na zewnątrz, buntowali się z powodu braku gazet i coraz mniejszych racji. 4 września osadzeni z Fresnes wyłamali cele, zabili dozorców i wyszli na ulice. Następnie uwolnili więźniów Santé i Saint-Lazare. W mieście odkryli tysiące zwłok oraz ślady rozpadu Paryża na państewka. W magazynach znaleźli żywność, a patrole ustaliły, że poza nimi nie ocalał nikt. Nocą spędzili na ulicach.
Po uwolnieniu więźniów odtworzony Komitet Centralny partii obraduje nad przyszłością Paryża. Courreau proponuje ukrywać przed światem wygaśnięcie dżumy, aby wojsko nie wkroczyło do miasta. Marac chce wykorzystać ten czas na stworzenie wzorowej komuny i późniejsze wezwanie robotników Europy do rewolucji. Problemem pozostaje żywność, której zapasy wystarczą na kilka miesięcy. Na placu więźniowie deklarują gotowość do dalszych wyrzeczeń. Ostatecznie Komitet przyjmuje plan Courreau i Maraca, decydując się utrzymać Paryż w swoich rękach na lata.
Komitetowcy ogłaszają więźniom plan utrzymania Paryża i budowy komuny. Tłum zostaje zorganizowany, a pierwszym zadaniem staje się usunięcie trupów. Przez trzy dni więźniowie wznoszą stosy, które następnie podpalają. Świat uznaje pożar za skutek dalszej zarazy i rozkładu miasta. Paryska radiostacja podtrzymuje mistyfikację, dzięki czemu władze nie interweniują. Tymczasem Francja pogrąża się w kryzysach, a Lyon zostaje przebudowany na nową stolicę. Po dwóch latach powracają bezrobocie i redukcje.
W Europie następują zmiany klimatu, a Londyn spowija gęsta mgła. Latem chłód i deszcze docierają nad kanał La Manche i do Dauville. Do kurortu przybywają kolejno angielski premier, premier Francji oraz poseł trzeciego państwa. Choć oficjalnie wizyty przedstawiane są jako wypoczynek, dziennikarze rozpoznają w nich ważną konferencję polityczną. Wieczorem politycy spotykają się w hotelu i długo rozmawiają za zamkniętymi drzwiami. Reporterom nie udaje się poznać treści rozmów. Późną nocą ów poseł potajemnie opuszcza hotel i odjeżdża na dworzec.
W państwie *** pojawia się hetman planujący wyprawę na Ukrainę, co prowadzi do napięcia i przygotowań wojennych w Europie. Francja szykuje mobilizację i pomoc przeciw bolszewikom, lecz kolejarze zatrzymują transport broni, a związki zawodowe ogłaszają strajk generalny. Tymczasem angielski pilot przypadkiem przelatuje nad Paryżem i odkrywa, że miasto nie wymarło ani nie spłonęło. Widzi pola uprawne, ogrody, dzieci, działające fabryki, kolej i fortyfikacje. Jego relacja ujawnia światu, że w odizolowanym Paryżu już powstało zorganizowane życie.
W Europie narasta sprzeciw wobec wojny z ZSRR. We Francji ogłoszona zostaje mobilizacja, lecz robotnicy, żołnierze i marynarze buntują się, a strajk generalny paraliżuje kontynent. Wieczorem wszystkie stacje radiowe zagłusza potężny sygnał z Paryża. Rewolucyjny rząd ujawnia, że dżuma wygasła dwa lata wcześniej, a ocalali więźniowie stworzyli robotniczą komunę. Paryż wzywa robotników, chłopów i żołnierzy do sprzeciwu wobec wojny oraz do poparcia rewolucji. Tłumy reagują entuzjazmem, podejmując „Międzynarodówkę” i wychodzą wspólnie na ulice.
Aktualizacja: 2026-08-18 20:50:42.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.