„Raj utracony” to poemat epicki składający się z dwunastu pieśni, którego autorem jest John Milton. Przedstawia on upadek Szatana, a także dzieje i grzech pierwszych ludzi oraz wizję dalszych losów ludzkości.
Spis treści
Poeta rozpoczyna opowieść o pierwszym grzechu człowieka, utracie Raju i przyszłym odkupieniu. Szatan, strącony wraz ze zbuntowanymi aniołami do Piekła, nie okazuje skruchy i zapowiada dalszą walkę z Bogiem. W Pandemonium odbywa się narada, podczas której pada pomysł uderzenia w nowy świat i człowieka. Szatan samotnie wyrusza przez Chaos, spotyka Grzech i Śmierć, a następnie dociera do świata w pobliżu Nieba. W tym czasie Bóg zapowiada upadek człowieka, podkreślając jego wolną wolę. Syn zgadza się umrzeć za ludzi, aby umożliwić im zbawienie. Szatan odnajduje Eden i obserwuje Adama oraz Ewę. Poznaje zakaz jedzenia owocu z drzewa Wiadomości dobra i zła. Próbuje wpływać na Ewę podczas snu, lecz zostaje wykryty przez anielską straż i ucieka. Bóg wysyła Rafaela, aby ostrzegł pierwszych ludzi. Anioł opowiada Adamowi o buncie Szatana, wiernym Abdielu i wojnie w Niebie.
Po dwóch dniach walk Bóg posyła Syna, który rozbija buntowników i strąca ich do Piekła. Rafael przypomina Adamowi, że także on musi korzystać z wolnej woli i odrzucać pokusy. Na prośbę Adama Rafael opowiada następnie o stworzeniu świata w sześć dni, powstaniu światła, Nieba, Ziemi, roślin, ciał niebieskich, zwierząt i człowieka oraz o ustanowieniu siódmego dnia odpoczynku. Adam opowiada o własnym przebudzeniu, spotkaniu ze Stwórcą, nadaniu nazw zwierzętom i stworzeniu Ewy z jego żebra. Rafael przestrzega go, by miłość do żony nie podporządkowała jego rozumu namiętności. Szatan wraca do Edenu, wchodzi w ciało węża i czeka na sposobność. Ewa, mimo ostrzeżeń Adama, postanawia pracować osobno. Wąż pochlebstwami i kłamstwem przekonuje ją, że zakazany owoc daje wiedzę i nie sprowadza śmierci. Ewa zjada owoc, a potem nakłania do tego Adama. On świadomie wybiera wspólny los z żoną. Po grzechu oboje tracą niewinność, odczuwają wstyd, zakrywają nagość i zaczynają wzajemnie się oskarżać. Syn przybywa, by ich osądzić. Wąż zostaje przeklęty, Ewa ma rodzić w bólu i podlegać mężowi, a Adam zdobywać pożywienie ciężką pracą aż do śmierci.
Grzech i Śmierć wchodzą do świata, a Szatan wraca do Piekła, gdzie wraz ze zwolennikami zostaje czasowo zamieniony w węża. Na Ziemi pojawiają się cierpienie, choroby, wrogość i śmierć. Adam i Ewa popadają w rozpacz, lecz godzą się, odrzucają myśl o samobójstwie i proszą Boga o przebaczenie. Ich modlitwy zostają wysłuchane, ale muszą opuścić Raj. Michał ukazuje Adamowi przyszłość jego potomków, czyli bratobójstwo, choroby, wojny, zepsucie, potop i ocalenie sprawiedliwego człowieka w arce. Następnie opowiada o wieży Babel, Abrahamie, niewoli egipskiej, Mojżeszu, wyjściu z Egiptu, prawie, dziejach Izraela, Dawidzie i zapowiedzianym Mesjaszu. Zbawiciel ma narodzić się z dziewicy, umrzeć za ludzi, zmartwychwstać i pokonać Grzech, Śmierć oraz dzieło Szatana. Adam pojmuje, że najwyższa mądrość polega na wierze i posłuszeństwie, cnocie i miłości. Michał wyprowadza pierwszych ludzi przez wschodnią bramę Edenu. Adam i Ewa, trzymając się za ręce, ruszają w świat pod opieką Opatrzności.
Autor przedmowy wyjaśnia potrzebę nowego polskiego tłumaczenia „Raju utraconego” Miltona. Dotychczasowe przekłady Przybylskiego i Dmochowskiego są trudno dostępne i nie oddają właściwie stylu oryginału. Pierwszy razi sztucznym słownictwem i rymami, drugi również stosuje rym, choć Milton świadomie go odrzucał. Tłumacz zdecydował się więc na wiersz nierymowany, a angielski dziesięciozgłoskowiec zastąpił polskim jedenastozgłoskowcem. Mimo dążenia do zwięzłości przekład okazał się dłuższy od pierwowzoru, między innymi z powodu różnic między językiem angielskim i polskim. Autor podkreśla wysoką wartość poematu, stawiając go obok „Iliady”, „Odysei” i „Boskiej Komedii”. Uważa „Raj utracony” za poetycką wykładnię chrześcijaństwa, opartą na wierze w Objawienie i dogmacie Łaski. Usunął też drobne ataki na Kościół, uznając je za nieistotne dla całości. Zapowiada ponadto przypisy objaśniające odwołania do mitologii i Starego Testamentu. Poemat ma zachwycać kolejne pokolenia, mimo zmiennych gustów.
Poeta zapowiada opowieść o pierwszym grzechu człowieka, utracie Raju i odkupieniu dokonanym przez Boga-człowieka. Prosi Muzę i Ducha Świętego o natchnienie, aby wyjaśnić przyczyny upadku ludzi. Pierwszych rodziców do złamania zakazu skłonił Szatan, który z pychy zbuntował się przeciw Bogu i wraz ze zwolennikami został strącony z Nieba do Piekła. Leżąc w ognistym morzu obok Belzebuba, wspomina utracone szczęście, lecz nie okazuje skruchy. Zapowiada dalszą walkę z Bogiem, ponieważ zachował wolę zemsty, nienawiść i dumę. Belzebub obawia się, że ocalona siła i nieśmiertelność służą jedynie przedłużeniu ich kary. Szatan odpowiada, że odtąd ich celem będzie czynienie zła. Obaj wydostają się z ognistego jeziora na piekielny ląd. Szatan uznaje, że duch może uczynić z Piekła Niebo, a z Nieba Piekło, i woli panować w Piekle niż służyć w Niebie.
Szatan wzywa pozostałe zbuntowane duchy, aby powstały z ognistego morza. Na jego głos niezliczone zastępy podnoszą się i gromadzą wokół wodza. Wśród nich są duchy, które później ludzie czcili jako pogańskich bogów, między innymi Moloch, Chamos, Baal, Astarte, Tammuz, Dagon, Remmon, Ozyrys, Izyda, Horus i Belial. Złe duchy zwodziły ludzi, odciągały ich od Boga i skłaniały do bałwochwalstwa, rozpusty, przemocy oraz okrutnych obrzędów. Są wśród nich także bóstwa mitologii greckiej i rzymskiej. Widząc, że wódz nie poddał się rozpaczy, upadłe anioły odzyskują odwagę. Azazel rozwija sztandar, rozbrzmiewają trąby, a wojsko ustawia się w karnym szyku.
Szatan ogląda armię i ponownie przemawia do zwolenników. Przyznaje, że nie znał wcześniej pełni mocy Boga, lecz uważa, że porażka nie przekreśla dalszej walki. Ponieważ siła zawiodła, proponuje użyć podstępu. Wspomina o pogłosce, że Bóg zamierza stworzyć nowy świat i osadzić w nim nowe plemię, które może zostać zrównane z mieszkańcami Nieba. Zapowiada zbadanie tej sprawy i zwołanie rady, która zdecyduje o dalszych działaniach. Zgromadzeni dobywają broni, potwierdzając gotowość do wojny.
Następnie oddziały pod wodzą Mammona wydobywają z piekielnego wzgórza złoto i inne kruszce. Potępione duchy w krótkim czasie wznoszą wspaniały pałac, Pandemonium, zaprojektowany przez Mulcybera. Heroldowie ogłaszają zwołanie rady Szatana i najważniejszych dowódców. Tłumy duchów zbierają się w pałacu, zmniejszając swe rozmiary, aby pomieścić się w jego wnętrzu. Najpotężniejsi Serafinowie i Cherubinowie zasiadają osobno na złotych krzesłach. Po odczytaniu wezwania rozpoczyna się posiedzenie piekielnej Rady.
Szatan zasiada na tronie w Pandemonium i otwiera naradę nad dalszą walką ze Stwórcą. Moloch opowiada się za otwartym najazdem na Niebo, nawet jeśli miałby on zakończyć się całkowitym zniszczeniem buntowników. Belial sprzeciwia się wojnie, wskazując na potęgę Boga i możliwość straszniejszych kar. Radzi znosić obecny los w nadziei, że cierpienia z czasem osłabną. Mammon również odrzuca walkę oraz powrót do Nieba, ponieważ oznaczałby on ponowne podporządkowanie się Bogu. Proponuje urządzić własne państwo w Piekle i uczynić jego warunki znośnymi. Belzebub przedstawia jednak plan skierowania zemsty przeciw nowemu światu i ludziom, o których stworzeniu krążyły wcześniej wieści w Niebie. Proponuje zbadać ich naturę, znaleźć słabości, a następnie zniszczyć ich, podporządkować sobie albo skłonić do buntu przeciw Stwórcy. Pomysł, wcześniej obmyślony przez Szatana, zostaje jednomyślnie przyjęty.
Gdy trzeba wybrać wysłannika, nikt nie chce podjąć się niebezpiecznej podróży przez Otchłań. Szatan zgłasza się do wyprawy, przedstawiając ją jako obowiązek władcy, który powinien ponosić największe ryzyko dla poddanych. Zyskuje dzięki temu podziw zgromadzonych. Po zakończeniu rady mieszkańcy Piekła rozchodzą się, próbując zapomnieć o cierpieniu przez wyścigi, walki, śpiew, filozoficzne dysputy lub badanie piekielnych krain. Niektórzy docierają do Styksu, Acheronu, Kocytusu, Flegetonu i Lete oraz poznają miejsca wiecznego mrozu, gdzie potępieni są przenoszeni na przemian z ognia do lodu.
Tymczasem Szatan samotnie leci ku bramom Piekła. Spotyka tam dwie potworne istoty, Grzech i Śmierć. Początkowo dochodzi niemal do walki między nim a Śmiercią, lecz Grzech ich powstrzymuje. Wyjaśnia Szatanowi, że narodziła się niegdyś z jego głowy w Niebie, a później została przez niego zapłodniona. Zrodziła Śmierć, która następnie dopuściła się przemocy wobec własnej matki i spłodziła z nią potwory nieustannie ją dręczące. Szatan obiecuje Grzechowi i Śmierci nową zdobycz w świecie ludzi, jeśli pomogą mu wydostać się z Piekła. Grzech otwiera więc bramę.
Za nią rozciąga się Chaos, bezkresna przestrzeń, w której ścierają się żywioły. Szatan z trudem przemierza tę krainę, aż dociera do siedziby Chaosu i Nocy. Chaos wskazuje mu drogę do nowo stworzonego świata, licząc na odzyskanie utraconych obszarów. Szatan rusza dalej i w końcu dostrzega świat zawieszony na złotym łańcuchu w pobliżu Nieba. Kierowany pragnieniem zemsty zmierza ku niemu, rozpoczynając realizację planu wymierzonego w człowieka.
Poeta zwraca się do świętego światła i wspomina własną ślepotę, prosząc o wewnętrzne oświecenie, które pozwoli mu opisywać rzeczy niewidzialne dla ludzkiego wzroku. Przywołuje także dawnych niewidomych poetów i wieszczków, z którymi łączy go podobny los. Następnie akcja przenosi się do Nieba. Sam Bóg spogląda na swoje dzieła, widzi Adama i Ewę w Raju oraz Szatana zbliżającego się do nowo stworzonego świata. Oznajmia Synowi, że przeciwnik doprowadzi człowieka do złamania zakazu, ale podkreśla, że ludzie i aniołowie zostali obdarzeni wolną wolą. Ich upadek wynika więc z własnego wyboru, a nie z boskiego przeznaczenia. Człowiek, zwiedziony przez Szatana, będzie mógł jednak dostąpić łaski, podczas gdy zbuntowane anioły nie otrzymają przebaczenia.
Syn Boży wyraża radość z zapowiedzi miłosierdzia dla ludzi. Bóg wyjaśnia, że po upadku człowiek utraci pierwotną siłę, ale dzięki łasce będzie mógł ponownie przeciwstawiać się złu. Ci, którzy odpowiedzą na wezwanie do pokuty, modlitwy i posłuszeństwa oraz będą słuchać sumienia, mogą osiągnąć zbawienie. Jednocześnie sprawiedliwość wymaga zadośćuczynienia za grzech. Gdy Bóg pyta, kto zgodzi się umrzeć za człowieka, nikt z niebiańskich duchów nie odpowiada. Wtedy Syn dobrowolnie ofiarowuje własne życie, by odkupić ludzkość. Zapowiada swoją śmierć, zwycięstwo nad Śmiercią i Piekłem oraz powrót z ocalonymi do Nieba. Ojciec przyjmuje jego ofiarę i zapowiada wcielenie, narodzenie z dziewicy, zmartwychwstanie, sąd ostateczny oraz przyszłe odnowienie świata. Aniołowie oddają cześć Ojcu i Synowi, śpiewając hymny wdzięczności za plan zbawienia. Niebo napełnia się radością, a duchy składają korony przed tronem i przy dźwiękach harf zgodnie wychwalają miłosierdzie Boga oraz ofiarę Syna.
Tymczasem Szatan dociera na sklepienie świata, oddzielające go od Chaosu. Przemierza pustą przestrzeń, w której później mają trafiać ludzie oddani próżności i fałszywej chwale, aż znajduje drogę prowadzącą ku stworzonemu światu. Z wysokości ogląda jego piękno, lecz zamiast zachwytu odczuwa zawiść. Kieruje się następnie ku słońcu. Tam spotyka archanioła Uriela. Aby nie zostać rozpoznanym, przybiera postać młodego cherubina i udaje, że pragnie podziwiać dzieła Boga, zwłaszcza człowieka. Uriel, nie podejrzewając podstępu, opowiada o stworzeniu świata i wskazuje mu Ziemię oraz Raj, gdzie mieszka Adam. Szatan żegna się z nim, po czym rusza w dół ku Ziemi i zatrzymuje się na szczycie góry Nifaty, gotowy zbliżyć się do miejsca pobytu pierwszych ludzi.
Szatan dociera w pobliże Edenu, ale zamiast triumfu odczuwa niepokój, rozpacz i wyrzuty sumienia. Wspomina dawną chwałę, przyznaje, że jego pycha i pragnienie niezależności doprowadziły do buntu, a jednocześnie wie, że nie potrafiłby szczerze się ukorzyć. Rozumie, że sam wybrał swój los, ale wstyd przed zwolennikami i utrwalona nienawiść nie pozwalają mu prosić o przebaczenie. Odrzuca więc skruchę i postanawia uczynić zło swoim dobrem. Uriel, który obserwował jego zachowanie, zaczyna podejrzewać podstęp.
Szatan przekracza granice Edenu i przybiera postać kruka. Z drzewa Życia ogląda Raj, pełen kwiatów, drzew, rzek, owoców i zgodnie żyjących zwierząt. Dostrzega Adama i Ewę, którzy żyją w niewinności, miłości i poczuciu bezpieczeństwa. Zachwyca się ich pięknem, ale zarazem zazdrości im szczęścia i zamierza je zniszczyć. Adam przypomina Ewie o jedynym zakazie Boga. Nie wolno im jeść owocu z drzewa Wiadomości, gdyż grozi za to śmierć. Ewa wspomina swoje przebudzenie, zachwyt własnym odbiciem w wodzie i spotkanie z Adamem. Szatan podsłuchuje ich rozmowę i odkrywa słaby punkt ludzi. Postanawia wzbudzić w nich pragnienie wiedzy i przekonać, że zakaz ma jedynie utrzymać ich w niższym stanie.
Uriel ostrzega Gabriela, dowódcę straży Edenu, że w ogrodzie może ukrywać się zbiegły duch piekielny. Wieczorem Adam i Ewa rozmawiają o pracy, odpoczynku i gwiazdach, po czym udają się do swego schronienia. Modlą się do Boga, dziękując za stworzenie świata, wzajemną miłość i obietnicę potomstwa, a następnie zasypiają razem.
Gabriel wysyła aniołów na nocny obchód. Ithuriel i Zephon znajdują Szatana w postaci ropuchy przy uchu śpiącej Ewy. Próbuje on wpływać na jej wyobraźnię, wywołując sny, pragnienia i myśli prowadzące ku pysze. Dotknięty włócznią Ithuriela odzyskuje prawdziwą postać i zostaje zaprowadzony przed Gabriela. Szatan szydzi z aniołów i tłumaczy swoją obecność ucieczką od piekielnych cierpień oraz chęcią znalezienia nowego miejsca dla swych zwolenników. Gabriel oskarża go o kłamstwo, bunt i szpiegostwo oraz nakazuje wrócić do Piekła.
Niemal dochodzi do walki Szatana z anielską strażą. Obie strony przygotowują się do starcia, które mogłoby zagrozić całemu Rajowi. Bóg zawiesza jednak na Niebie złotą wagę, wskazującą wynik możliwej walki. Gabriel pokazuje Szatanowi, że jego siła zależy od woli Nieba i że w starciu okaże się słabszy. Szatan, widząc własną szalę uniesioną w górę, rezygnuje z walki i ucieka wraz z ustępującą nocą. Nie rezygnuje jednak ze swych planów.
Rankiem Adam budzi Ewę, która opowiada mu niepokojący sen. Widziała w nim tajemniczą istotę zachęcającą ją do skosztowania owocu z drzewa Wiadomości. Po zjedzeniu owocu miała wznieść się ponad ziemię i stać się podobna bogom. Adam uspokaja żonę, tłumacząc, że sny powstają z działania wyobraźni i nie obciążają winą, jeśli człowiek nie przyjmuje zawartego w nich zła. Małżonkowie modlą się do Boga, dziękują za stworzenie i proszą o ochronę przed złem, po czym wracają do pracy w ogrodzie, odzyskując spokój po nocnym niepokoju.
Bóg, wiedząc o działaniach Szatana, wysyła Rafaela do Adama. Anioł ma ostrzec człowieka przed przeciwnikiem, który nie może użyć siły, lecz zamierza posłużyć się oszustwem. Rafael przybywa do Raju i zostaje życzliwie przyjęty przez Adama i Ewę. Podczas wspólnego posiłku wyjaśnia, że wszystkie stworzenia pochodzą od Boga i tworzą różne stopnie jednej natury. Ludzie mogą zbliżać się do doskonalszego, duchowego istnienia, jeśli pozostaną posłuszni Stwórcy. Adam pyta, dlaczego Rafael uzależnia ich dalsze szczęście od posłuszeństwa. Anioł tłumaczy, że człowiek został stworzony doskonałym, lecz nie niezmiennym. Został obdarzony wolną wolą, dlatego sam odpowiada za trwanie w dobru lub odejście od niego. Podobna wolność przysługuje aniołom, a część z nich wykorzystała ją do buntu i spadła z Nieba do Piekła.
Zaciekawiony Adam prosi o opowieść o tym wydarzeniu. Rafael wspomina czas sprzed stworzenia świata, gdy Bóg zgromadził niezliczone zastępy anielskie i ogłosił swego Syna ich prawowitym Władcą, nakazując wszystkim oddawać mu cześć. Szatan, jeden z najpotężniejszych archaniołów, poczuł zazdrość i uznał dekret za zniewagę. Nocą zebrał podległe sobie zastępy i pod pozorem przygotowania uroczystego przyjęcia Mesjasza poprowadził je na północ. Za jego przykładem poszła trzecia część wojsk Nieba, zwiedziona jego autorytetem i kłamstwem. Bóg od początku widział jednak przygotowywany bunt.
W swojej siedzibie Szatan przekonywał zwolenników, że aniołowie są wolni i nie powinni uznawać nad sobą nowego monarchy. Sprzeciwił mu się jedynie Abdiel. Przypomniał, że to Bóg stworzył aniołów przez swego Syna, a jego panowanie nie odbiera im godności. Wezwał Szatana do porzucenia buntu i proszenia o przebaczenie. Szatan odrzucił te słowa, twierdząc, że aniołowie powstali sami z siebie i własną siłą zdobędą należną im pozycję. Abdiel potępił odstępcę, zapowiedział boską karę i jako jedyny opuścił buntowników, pozostając wierny Bogu mimo szyderstw i przewagi przeciwników.
Abdiel po całonocnej drodze wraca do wiernych Bogu zastępów i zostaje przyjęty z radością. Staje przed Najwyższym, który chwali jego wierność i odwagę, a następnie nakazuje Michałowi i Gabrielowi poprowadzić wojska przeciw buntownikom. Obie armie spotykają się na północy Nieba. Abdiel jako pierwszy występuje przeciw Szatanowi, zarzuca mu pychę i fałszywe pojmowanie wolności, po czym uderzeniem powala go na ziemię. Rozpoczyna się wielka bitwa aniołów. Michał staje do pojedynku z Szatanem i mieczem przecina jego broń oraz dotkliwie rani bok przeciwnika. Szatan po raz pierwszy poznaje ból i odkrywa, że nie jest niezwyciężony, jednak jako duch szybko odzyskuje siły. W innych częściach pola walki Gabriel pokonuje Molocha, Rafael i Uriel zwyciężają Adramelecha i Asmodeusza, a Abdiel odpiera kolejnych buntowników. Wojska Szatana zostają rozbite i wycofują się pod osłoną nocy.
Podczas narady Szatan przekonuje swoich zwolenników, że mimo porażki mogą zwyciężyć, jeśli znajdą skuteczniejszą broń. Wskazuje podziemne materiały, z których buntownicy wytwarzają proch, działa i pociski. Następnego dnia wracają na pole bitwy i niespodziewanie ostrzeliwują wojska wiernych aniołów. Pociski przewracają całe szeregi i chwilowo zapewniają buntownikom przewagę. Święci aniołowie zrzucają jednak zbroje, wyrywają góry z posad i ciskają nimi w przeciwników, zasypując ich działa oraz oddziały. Buntownicy odpowiadają taką samą bronią, przez co walka przeradza się w ogromny chaos zagrażający całemu Niebu.
Po dwóch dniach Bóg postanawia zakończyć konflikt i powierza trzeci dzień Synowi, aby wszyscy poznali jego najwyższą władzę. Mesjasz wyrusza na boskim rydwanie w otoczeniu aniołów. Nakazuje wiernym pozostać na miejscu, ponieważ sam ma wymierzyć karę buntownikom. Wjeżdża między ich szeregi, razi ich piorunami i odbiera im wolę oporu. Nie niszczy ich, lecz spędza ku granicom Nieba. Przerażeni buntownicy zostają wypchnięci w bezdenną przepaść i przez dziewięć dni spadają przez Chaos, aż pochłania ich Piekło. Niebo odzyskuje pokój, a Mesjasz w triumfie wraca do Ojca i zasiada po jego prawicy.
Rafael kończy opowieść, wyjaśniając Adamowi, że przedstawił mu dzieje buntu jako przestrogę. Szatan, zazdrosny o szczęście człowieka, będzie próbował nakłonić go do podobnego nieposłuszeństwa, aby uczynić go towarzyszem własnej kary. Anioł nakazuje więc Adamowi odrzucać pokusy, pamiętać o wolnej woli i ostrzec Ewę, ponieważ nawet potężne duchy mogły wytrwać w dobru, lecz przez własny wybór upadły.
Poeta ponownie zwraca się do Uranii, prosząc ją o natchnienie i bezpieczne sprowadzenie jego pieśni z tematów niebiańskich ku sprawom ziemskim. Adam, poruszony wcześniejszą opowieścią Rafaela o buncie aniołów, pyta teraz o początek świata, powstanie Nieba i Ziemi oraz przyczynę stworzenia. Rafael zgadza się odpowiedzieć, lecz zaznacza, że człowiek powinien poznawać tylko tyle, ile jest w stanie pojąć, ponieważ nadmiar wiedzy może prowadzić do błędu.
Anioł opowiada, że po strąceniu Lucyfera i jego zwolenników Bóg postanowił stworzyć nowy świat i rodzaj ludzki, który miał zamieszkać Ziemię, a przez posłuszeństwo zyskać możliwość osiągnięcia Nieba. Zadanie stworzenia powierzył Synowi. Ten udał się ku Chaosowi i wyznaczył granice przyszłego świata. Pierwszego dnia powstało światło, oddzielone od ciemności i nazwane dniem, podczas gdy ciemność stała się nocą. Drugiego dnia Bóg utworzył firmament, oddzielając wody dolne od górnych, i nazwał go Niebem.
Trzeciego dnia wody zebrały się w wyznaczonych miejscach, odsłaniając suchy ląd. Bóg nazwał go Ziemią, a zbiorowiska wód Morzem. Następnie ziemia pokryła się trawą, ziołami, kwiatami, krzewami i drzewami wydającymi owoce. Czwartego dnia na sklepieniu nieba pojawiły się słońce, księżyc i gwiazdy, mające wyznaczać dzień i noc, pory roku, dni oraz lata. Piątego dnia Bóg stworzył mieszkańców wód oraz ptaki. Morza, rzeki i jeziora napełniły się rybami i innymi stworzeniami, a powietrze ptactwem rozmaitych gatunków. Każdy dzień stworzenia kończył się wieczorem i rankiem, a dziełom Boga towarzyszyły pieśni aniołów.
Szóstego dnia ziemia wydała zwierzęta lądowe, bydło, płazy, owady i inne stworzenia. Na końcu Bóg stworzył człowieka na swoje podobieństwo, obdarzył go rozumem i władzą nad pozostałymi istotami. Adam otrzymał także niewiastę za towarzyszkę i nakaz rozmnażania się oraz zaludniania ziemi. Bóg umieścił ich w ogrodzie pełnym owoców, pozwalając korzystać ze wszystkiego poza drzewem Wiadomości dobra i zła, którego spożycie miało sprowadzić śmierć.
Po ukończeniu dzieła Bóg uznał stworzenie za dobre i powrócił do Nieba wśród śpiewów anielskich. Siódmy dzień został pobłogosławiony i poświęcony jako czas odpoczynku. Aniołowie wychwalali Stwórcę za dzieło większe od pokonania buntowników, wskazując, że ze zła wyprowadził nowe dobro w postaci świata i ludzi. Rafael kończy opowieść, mówiąc Adamowi, że wyjaśnił mu to, czego ten nie mógł pamiętać, aby wiedza o początku świata została przekazana także przyszłym pokoleniom.
Adam dziękuje Rafaelowi za wyjaśnienia dotyczące stworzenia, lecz pyta jeszcze o budowę świata i ruch ciał niebieskich. Dziwi się, dlaczego ogromne gwiazdy miałyby krążyć wokół małej Ziemi. Ewa odchodzi do ogrodu, pozostawiając ich samych podczas rozmowy. Rafael odpowiada, że wielkość i jasność nie świadczą o większej doskonałości, a człowiek nie powinien zbyt głęboko badać tajemnic, których Bóg nie objawił. Przedstawia różne możliwości ruchu Słońca, Ziemi i planet, ale nie rozstrzyga ich, radząc Adamowi, by zajmował się tym, co dotyczy jego życia, oraz cieszył się Rajem. Adam przyjmuje tę naukę i uznaje, że prawdziwa mądrość polega na znajomości rzeczy pożytecznych, nie na bezowocnym dociekaniu spraw ukrytych.
Następnie Adam opowiada Rafaelowi własne początki. Po przebudzeniu ujrzał świat, zachwycił się nim i próbował zrozumieć, kim jest oraz kto go stworzył. We śnie objawiła mu się boska postać, która zaprowadziła go do Edenu. Po przebudzeniu Adam spotkał Stwórcę, otrzymał Raj na własność oraz pozwolenie korzystania ze wszystkich drzew poza drzewem Wiadomości dobra i zła. Bóg ostrzegł go, że złamanie zakazu przyniesie śmierć i utratę szczęścia. Następnie sprowadził zwierzęta, aby Adam nadał im nazwy i objął nad nimi władzę. Człowiek zauważył jednak, że wśród stworzeń nie ma istoty równej mu rozumem, z którą mógłby dzielić życie.
Bóg wyjaśnił Adamowi, że samotność człowieka była częścią próby i zapowiedział stworzenie odpowiedniej towarzyszki. Adam zasnął i zobaczył, jak Stwórca wyjmuje z jego boku żebro, z którego powstaje kobieta. Po przebudzeniu ujrzał Ewę i rozpoznał w niej istotę z własnego ciała, przeznaczoną do wspólnego życia. Zachwycony jej pięknem i wdziękiem przyjął ją jako żonę.
Adam wyznaje Rafaelowi, że miłość do Ewy działa na niego silniej niż inne przyjemności i czasami osłabia jego rozsądek. Anioł przestrzega, by nie podporządkowywał rozumu samej urodzie i namiętności. Powinien kochać w Ewie przede wszystkim to, co rozumne i duchowe, ponieważ prawdziwa miłość prowadzi ku dobru, a namiętność może podporządkować człowieka zmysłom. Adam zapewnia, że ceni w żonie także jej skromność, zgodność charakterów i wzajemne uczucie. Pyta jeszcze o miłość aniołów. Rafael odpowiada, że duchy również ją odczuwają, lecz w doskonalszy sposób. Na koniec przypomina Adamowi, że jego szczęście zależy od wolnego wyboru, posłuszeństwa Bogu i panowania nad namiętnościami. Ostrzega go przed pokusą, po czym wraca do Nieba, a Adam udaje się do swego schronienia.
Poeta zapowiada, że odtąd jego opowieść przybierze tragiczny ton, ponieważ będzie dotyczyć nieposłuszeństwa człowieka, zerwania więzi z Bogiem oraz pojawienia się grzechu, śmierci i cierpienia. Tymczasem Szatan po kilku dniach ukrywania się wraca nocą do Edenu. Szuka najlepszego sposobu, by zwieść ludzi, i wybiera węża, którego uważa za najchytrzejsze ze zwierząt. Wchodzi w jego ciało i czeka na poranek. Szatan cieszy się, że dziś uderzy w człowieka, którego szczęście budzi w nim szczególnie silną zazdrość.
Nazajutrz Adam i Ewa zastanawiają się nad pracą w ogrodzie. Ewa proponuje, by działali osobno, dzięki czemu wykonają więcej obowiązków. Adam przypomina o ostrzeżeniu przed nieprzyjacielem i obawia się, że samotna Ewa stanie się łatwiejszym celem. Ona odbiera jego troskę jako brak zaufania i uważa, że cnota powinna zostać poddana próbie. Adam nadal przestrzega ją przed podstępem, lecz ostatecznie pozwala jej odejść. Ewa samotnie zajmuje się kwiatami, a Szatan dostrzega okazję do działania.
Ukryty w wężu zbliża się do niej, zachwyca ją pochlebstwami i wzbudza zdziwienie ludzką mową. Twierdzi, że zdolność mówienia i rozumowania zdobył po zjedzeniu owocu z niezwykłego drzewa. Prowadzi Ewę do drzewa Wiadomości dobra i zła. Gdy przypomina ona o boskim zakazie, wąż przekonuje, że groźba śmierci jest fałszywa, a Bóg chce jedynie zachować ludzi w niewiedzy i zależności. Dowodzi, że owoc daje wiedzę i pozwoli im stać się podobnymi bogom. Ewa, ulegając jego argumentom, zapachowi i wyglądowi owocu, zrywa go i zjada.
Po zjedzeniu owocu Ewa czuje się silniejsza i mądrzejsza. Postanawia podzielić się nim z Adamem, ponieważ nie chce ani umrzeć bez niego, ani pozwolić, by po jej śmierci żył z inną kobietą. Adam, gdy dowiaduje się o złamaniu zakazu, jest przerażony, lecz uznaje, że nie potrafi żyć bez Ewy. Świadomie wybiera wspólny los i także zjada owoc, choć rozumie, że postępuje wbrew Bogu.
Oboje początkowo odczuwają uniesienie, lecz zamiast obiecanej boskości budzi się w nich gwałtowna zmysłowość. Po wspólnych pieszczotach zapadają w sen, a po przebudzeniu zauważają utratę niewinności. Pojawiają się wstyd, lęk i poczucie winy. Zakrywają nagość liśćmi figowymi, lecz nie odzyskują spokoju. Dawna harmonia znika, a ich umysły opanowują gniew, nieufność i pożądanie. Adam oskarża Ewę o odejście mimo jego ostrzeżeń, ona zaś zarzuca mu, że nie powstrzymał jej stanowczo. Pierwsi ludzie zaczynają wzajemnie obarczać się winą, nie przyjmując odpowiedzialności za własne decyzje.
W Niebie szybko staje się wiadome, że Szatan pod postacią węża skusił Ewę, a ona nakłoniła Adama do zjedzenia zakazanego owocu. Bóg podkreśla, że człowiek otrzymał wolną wolę i dostateczną siłę, by oprzeć się pokusie, dlatego sam odpowiada za swój upadek. Bóg przypomina, że zwłoka w wykonaniu kary nie oznacza uniewinnienia, lecz łączy sprawiedliwość z łaską. Syn przyjmuje urząd Sędziego, wiedząc, że w przyszłości sam weźmie na siebie ciężar kary ludzi za ich winę. Bóg wysyła Syna, aby osądził winnych. Adam i Ewa, słysząc zbliżającego się Boga, ukrywają się ze wstydu. Adam przyznaje, że jadł owoc podany mu przez żonę, Ewa zaś wyznaje, że została zwiedziona przez węża. Syn wydaje wyrok. Wąż zostaje przeklęty, między nim a potomstwem kobiety ma trwać nieprzyjaźń, Ewa ma rodzić w bólu i podlegać mężowi, a Adam zdobywać pożywienie ciężką pracą, aż powróci do prochu. Śmierć nie następuje jednak natychmiast. Syn okrywa ludzi skórami i wraca do Ojca.
Tymczasem Grzech i Śmierć opuszczają bramy Piekła i budują przez Chaos szeroki most prowadzący do nowego świata. Spotykają wracającego Szatana, który raduje się z ich dzieła i wysyła ich na Ziemię, by rozszerzali tam swoją władzę. Sam wraca do Pandemonium i ogłasza zwycięstwo nad człowiekiem. Zamiast spodziewanych oklasków słyszy jednak syki. On i jego zwolennicy zostają przemienieni w węże. Zgłodniali rzucają się na owoce drzew podobnych do rajskich, lecz w ustach zamieniają się one w popiół. Po pewnym czasie odzyskują dawną postać.
Grzech i Śmierć wchodzą do świata ludzi. Grzech zapowiada skażenie kolejnych pokoleń, a Śmierć zaczyna obejmować władzę nad żyjącymi istotami. Bóg zapowiada jednak, że ich panowanie nie będzie wieczne. Na świecie pojawiają się nowe warunki, zmieniają się ruchy ciał niebieskich, pory roku, klimat i wiatry, a wśród zwierząt zaczyna panować wrogość.
Adam, widząc skutki grzechu i myśląc o losie potomków, pogrąża się w rozpaczy i pragnie śmierci. Oskarża Ewę o sprowadzenie nieszczęścia, lecz jej pokora i błaganie o przebaczenie łagodzą jego gniew. Małżonkowie godzą się i postanawiają wspólnie znosić karę. Ewa proponuje, by nie mieć dzieci albo odebrać sobie życie, aby nie przekazywać cierpienia potomkom. Adam odrzuca ten pomysł, przypominając zapowiedź, że potomstwo niewiasty zetrze głowę węża. Dostrzega też oznaki Bożego miłosierdzia w odroczeniu śmierci i otrzymanym odzieniu. Oboje wracają więc na miejsce sądu, padają na twarz, wyznają winę i proszą Boga o przebaczenie.
Modlitwy Adama i Ewy docierają do Nieba, gdzie Syn wstawia się za nimi u Ojca i zapowiada przyszłe odkupienie ich win. Bóg przyjmuje prośbę, lecz postanawia usunąć ludzi z Raju, aby po grzechu nie sięgnęli po Drzewo Żywota i nie stali się nieśmiertelni w cierpieniu. Poleca Michałowi wyprowadzić ich z Edenu, a przedtem ukazać Adamowi przyszłe losy jego potomków i zapowiedzieć przymierze z ludzkością. Miejsce przy Drzewie Żywota ma odtąd zabezpieczać Cherubin z płomienistym mieczem.
Po modlitwie pierwsi ludzie odzyskują nadzieję. Adam przypomina obietnicę, że potomstwo Ewy zetrze głowę węża, i nazywa ją matką wszystkich żyjących. Wkrótce pojawia się Michał z zastępem Cherubinów. Oznajmia, że modlitwy zostały wysłuchane i śmierć nie nastąpi od razu, jednak Adam i Ewa muszą opuścić Raj. Ewa rozpacza nad utratą ukochanego miejsca, a Adam martwi się przede wszystkim oddaleniem od miejsc, w których spotykał Boga. Michał wyjaśnia mu, że Bóg jest obecny na całej ziemi, nie tylko w Edenie, i zapowiada wizję przyszłości.
Archanioł prowadzi Adama na wzgórze i ukazuje mu dzieje potomków. Ewa pozostaje sama. Najpierw Adam widzi dwóch braci składających ofiary. Bóg przyjmuje dar pasterza, a zazdrosny rolnik zabija go. Michał wyjaśnia, że jest to pierwsza śmierć człowieka. Następnie Adam ogląda ludzi cierpiących na liczne choroby i poznaje inne drogi prowadzące do śmierci. Anioł radzi mu żyć umiarkowanie, nie kochać przesadnie życia ani go nienawidzić i spokojnie czekać na jego kres.
Kolejna wizja pokazuje rozwój sztuki, muzyki i rzemiosła, a także małżeństwa pobożnych mężczyzn z pięknymi, lecz bezbożnymi kobietami. Michał tłumaczy, że związki te prowadzą do zepsucia. Potem Adam widzi wojny, grabieże, ucisk i ludzi wynoszących siłę ponad sprawiedliwość. Dostrzega także sprawiedliwego człowieka, który głosi prawdę, zostaje odrzucony przez otoczenie, lecz Bóg zabiera go do Nieba.
W następnej wizji ludzie pogrążają się w rozpuście, przemocy i bezbożności. Jeden sprawiedliwy starzec bezskutecznie nawołuje ich do poprawy, a następnie z nakazu Boga buduje arkę. Gdy wchodzi do niej z rodziną i zwierzętami, rozpoczyna się potop, który zalewa całą ziemię i niszczy grzeszną ludzkość. Adam jest wstrząśnięty zagładą potomków. Po ustąpieniu wód starzec opuszcza arkę, składa Bogu dzięki i widzi na niebie tęczę. Michał wyjaśnia, że jest ona znakiem przymierza. Bóg nie zniszczy już ziemi potopem, a porządek pór roku będzie trwał aż do przyszłego odnowienia świata.
Michał kończy pokazywać Adamowi przyszłość w wizjach i dalsze dzieje ludzkości przedstawia słowami. Po potopie ludzie początkowo będą żyć spokojnie, lecz z czasem pojawi się człowiek żądny władzy, który podporządkuje sobie innych i zacznie budować miasto oraz wieżę sięgającą Nieba. Bóg pomiesza języki budowniczych, więc nie będą mogli się porozumieć i rozproszą się po świecie. Adam potępia panowanie nad ludźmi, a Michał wyjaśnia, że utrata wewnętrznej wolności przez podporządkowanie rozumu namiętnościom prowadzi do niewoli zewnętrznej.
Z coraz bardziej zepsutej ludzkości Bóg wybierze naród wywodzący się od Abrahama. Patriarcha opuści rodzinne strony i wyruszy do Chanaanu, gdzie otrzyma obietnicę potomstwa i błogosławieństwa dla wszystkich narodów. Jego potomkowie trafią do Egiptu, gdzie staną się liczni, lecz zostaną zniewoleni. Mojżesz i Aaron wyprowadzą ich z niewoli po zesłaniu plag. Faraon ruszy za nimi, ale lud przejdzie przez rozstąpione morze, a wojska egipskie zginą w falach.
Na pustyni Bóg nada Izraelitom prawa i obrzędy, ukazujące grzech i zapowiadające zbawienie. Mojżesz nie wprowadzi ludu do ziemi obiecanej, uczyni to Jozue. W Chanaanie pojawią się sędziowie, a następnie królowie. Dawid otrzyma obietnicę wiecznego tronu, a z jego rodu ma narodzić się Mesjasz. Po rządach dobrych i złych władców naród popadnie w bałwochwalstwo, utraci kraj i świątynię oraz zostanie uprowadzony do Babilonu. Po siedemdziesięciu latach wróci i odbuduje ją, lecz dalsze spory doprowadzą do przejęcia władzy przez obcych.
Michał zapowiada narodzenie Mesjasza z dziewicy, zwiastowane przez gwiazdę i aniołów. Zbawiciel wypełni prawo, poniesie śmierć za winy ludzi, zmartwychwstanie trzeciego dnia i pokona Grzech, Śmierć i dzieło Szatana. Jego uczniowie będą głosić naukę wszystkim narodom i chrzcić wierzących. Po wniebowstąpieniu Chrystusa Duch Święty wesprze jego wyznawców, lecz z czasem pojawią się fałszywi nauczyciele, prześladowania i wypaczenia religii. Ostatecznie Zbawiciel powróci, osądzi świat i stworzy nowe Niebo oraz nową Ziemię.
Adam rozumie, że najwyższa mądrość polega na posłuszeństwie Bogu, wierze, cnocie, cierpliwości, umiarkowaniu i miłości. Michał oznajmia, że nadszedł czas opuszczenia Edenu. Ewa budzi się umocniona snem i gotowa iść za mężem, pocieszona zapowiedzią Zbawiciela z jej rodu. Archanioł z Cherubinami wyprowadza ich przez wschodnią bramę. Adam i Ewa ze łzami patrzą na Raj, po czym, trzymając się za ręce, ruszają w świat pod opieką Opatrzności.
Aktualizacja: 2026-08-14 02:11:34.
Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.