Racjonalizm w Rozprawie o metodzie

Autorka opracowania: Marta Grandke.
Autor Kartezjusz

Kartezjusz to myśliciel znany jako ojciec nowożytnej filozofii. To on sformułował też słynną myśl, która brzmi: „myślę, więc jestem”. Pojawiła się ona w jego „Rozprawie o metodzie” i dotyczy przede wszystkim poszukiwania niepodważalnej, jasnej wiedzy, a także tego, co dowodzi istnienia człowieka. W jego rozprawie niezwykle ważny jest przede wszystkim racjonalizm. To właśnie ten pogląd stanowi podstawę myśli Kartezjusza i nadaje jej kształt, w jakim jest znana aż do dziś.

Spis treści

Racjonalizm – definicja

Czym jednak jest racjonalizm? W ten sposób określa się pogląd, według którego ludzki rozum jest stawiany na pierwszym miejscu w trakcie poznawania prawdy czy w każdym innym działaniu. Zgodnie z tym myślenie oraz dedukcja stają się ważniejsze od, na przykład, wiary czy zmysłów. Samo słowo ma swoje korzenie w łacińskim ratio, co po polsku znaczy właśnie „rozum”. W obrębie tego poglądu wyróżnia się przede wszystkim racjonalizm filozoficzny (wiedzę zdobywa się dzięki ideom i pracy umysłu, nie zaś tylko przez doświadczenie), światopoglądowy (który odrzuca zabobony, uprzedzenia czy dogmaty), etyczny (człowiek w życiu powinien kierować się rozsądkiem, nie zaś emocjami czy tradycją), a także krytycyzm (człowiek powinien samodzielnie badać fakty), logikę (poszukiwanie sensownych dowodów) oraz otwartość (gotowość do zmiany stanowiska, gdy pojawią się lepsze argumenty).

Racjonalizm u Kartezjusza

Kartezjusz wychodzi z założenia, że wszyscy ludzie posiadają rozum, lecz nie wszyscy potrafią właściwie się nim posługiwać. Dlatego potrzebna jest odpowiednia metoda prowadzenia myśli. Filozof formułuje cztery podstawowe zasady. Należy przyjmować za prawdziwe jedynie to, co jest jasne i oczywiste, dzielić trudne problemy na mniejsze części, przechodzić od zagadnień najprostszych do bardziej złożonych oraz dokładnie sprawdzać przebieg rozumowania. Podążanie za tymi zasadami może z powodzeniem doprowadzić człowieka do formułowania jasnych i krytycznych sądów.

Kartezjusz sądzi, że człowiek powinien samodzielnie dochodzić do prawdy, kierując się logicznym i uporządkowanym myśleniem. Nie należy bezkrytycznie ufać zmysłom, tradycji ani autorytetom, ponieważ mogą one prowadzić do błędnych przekonań.

Podstawą filozofii Kartezjusza jest odpowiednia metoda rozumowania. Człowiek powinien uznawać za prawdziwe tylko takie twierdzenia, które są dla niego jasne i oczywiste, dzielić skomplikowane problemy na prostsze elementy, przechodzić od kwestii łatwiejszych do trudniejszych oraz dokładnie sprawdzać wszystkie etapy swojego rozumowania. Wzorem dla takiej metody staje się matematyka, ponieważ pozwala ona dochodzić do jednoznacznych i pewnych wniosków.

Przejawem racjonalizmu jest także stosowane przez filozofa metodyczne wątpienie. Kartezjusz odrzuca wszystko, czego nie może uznać za całkowicie pewne. Podważa między innymi świadectwo zmysłów, ponieważ człowiek może ulegać złudzeniom. W wyniku tego procesu dochodzi do pierwszej niepodważalnej prawdy: cogito ergo sum, czyli „myślę, więc jestem”. Sam fakt myślenia dowodzi bowiem istnienia podmiotu, który myśli.

„Rozprawa o metodzie” pokazuje więc przekonanie Kartezjusza o ogromnych możliwościach ludzkiego rozumu. To właśnie racjonalne, samodzielne i uporządkowane myślenie ma prowadzić człowieka do pewnej wiedzy oraz pozwalać mu odróżniać prawdę od fałszu. Racjonalizm stanowi zatem prawdziwy fundament jego filozofii i to właśnie na tym gruncie mogły pojawić się tezy takie jak ta dotycząca myślenia i istnienia. 


Przeczytaj także: Rozprawa o metodzie – plan wydarzeń

Aktualizacja: 2026-08-11 17:00:38.

Staramy się by nasze opracowania były wolne od błędów, te jednak się zdarzają. Jeśli widzisz błąd w tekście, zgłoś go nam wraz z linkiem lub wyślij maila: [email protected]. Bardzo dziękujemy.